قطع شدن پریود (آمنوره)؛ علت‌ها، آزمایش‌ها و زمان مراجعه

قطع شدن پریود یا آمنوره به نبود قاعدگی در زمانی گفته می‌شود که انتظار داریم پریود اتفاق بیفتد. شایع‌ترین علتِ عقب افتادن پریود در سن باروری، بارداری است؛ اما اگر تست بارداری منفی باشد، علت‌های دیگری مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)، اختلالات تیروئید، افزایش پرولاکتین، تغییر شدید وزن، ورزش سنگین، استرس، شیردهی، بعضی داروها یا کاهش عملکرد تخمدان نیز می‌توانند مطرح باشند.

این مقاله به قلم دکتر فاطمه آقاجان‌زاده، جراح و متخصص زنان و زایمان تهیه شده و برای آموزش عمومی است. تشخیص علت آمنوره نیاز به بررسی شرایط فردی و در صورت لزوم آزمایش و سونوگرافی دارد.

آمنوره چیست؟

آمنوره به معنی فقدان خون‌ریزی قاعدگی است. پزشکان معمولاً آن را به دو گروه تقسیم می‌کنند:

• آمنوره اولیه: زمانی که قاعدگی در سن مورد انتظار آغاز نشده باشد. طبق راهنمای انجمن پزشکی باروری آمریکا (ASRM)، نداشتن قاعدگی تا حدود ۱۵ سالگی با وجود رشد طبیعی صفات ثانویه جنسی نیاز به بررسی دارد.
• آمنوره ثانویه: زمانی که فرد قبلاً پریود می‌شده اما قاعدگی برای مدتی قطع می‌شود. در فردی که قبلاً چرخه منظم داشته، نبود پریود بیش از ۳ ماه معمولاً نیازمند ارزیابی است؛ در افرادی که از قبل چرخه‌های نامنظم داشته‌اند، نبود پریود برای حدود ۶ ماه باید بررسی شود.

اولین قدم هنگام قطع شدن پریود چیست؟

در سن باروری، اولین قدم معمولاً رد کردن بارداری است. حتی اگر تصور می‌کنید احتمال بارداری کم است، تأخیر پریود می‌تواند اولین علامت باشد. تست ادراری خانگی در بسیاری از موارد مفید است، اما اگر تست منفی باشد و پریود همچنان شروع نشود یا علائم مشکوکی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش خون β-hCG را درخواست کند.

اگر احتمال بارداری همراه با درد شدید یک‌طرفه شکم، سرگیجه، ضعف، غش یا خون‌ریزی غیرطبیعی وجود دارد، باید ارزیابی فوری انجام شود تا احتمال بارداری خارج‌رحم بررسی شود.

علت‌های شایع قطع شدن پریود

۱. بارداری

بارداری شایع‌ترین علت طبیعی قطع قاعدگی در سنین باروری است. به همین دلیل حتی در صورت استفاده از روش پیشگیری، در صورت تأخیر قابل‌توجه پریود بهتر است احتمال بارداری بررسی شود.

۲. سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)

PCOS می‌تواند باعث اختلال در تخمک‌گذاری و طولانی شدن فاصله میان پریودها شود. آکنه مقاوم، افزایش موهای زائد، تغییر وزن یا دشواری در بارداری ممکن است همراه آن دیده شود. تشخیص PCOS فقط با مشاهده «کیست» در سونوگرافی انجام نمی‌شود و مجموعه علائم، آزمایش‌ها و وضعیت تخمک‌گذاری باید کنار هم بررسی شود.

۳. اختلالات تیروئید

هم کم‌کاری و هم پرکاری تیروئید می‌توانند تخمک‌گذاری و چرخه قاعدگی را مختل کنند. در بسیاری از افرادی که با آمنوره مراجعه می‌کنند، آزمایش TSH جزو بررسی‌های اولیه است؛ حتی اگر علائم واضح تیروئید وجود نداشته باشد.

۴. افزایش پرولاکتین

پرولاکتین بالا می‌تواند تخمک‌گذاری را مهار کند و باعث قطع پریود شود. ترشح شیر از پستان در فردی که شیرده نیست، سردرد یا بعضی تغییرات بینایی از علائمی هستند که ممکن است پزشک را به بررسی پرولاکتین و در صورت نیاز هیپوفیز هدایت کنند.

۵. کاهش وزن، رژیم سخت یا ورزش سنگین

کاهش وزن سریع، کمبود انرژی دریافتی، درصد چربی بسیار پایین یا ورزش شدید می‌تواند محور هورمونی مغز و تخمدان را سرکوب کند و باعث آمنوره هیپوتالامیک عملکردی شود. این وضعیت فقط مسئله پریود نیست؛ کمبود طولانی استروژن می‌تواند روی سلامت استخوان نیز اثر بگذارد.

۶. افزایش وزن و اختلالات متابولیک

افزایش قابل‌توجه وزن می‌تواند با مقاومت به انسولین و اختلال در تخمک‌گذاری همراه شود، به‌ویژه در افراد مبتلا به PCOS. با این حال، علت زمینه‌ای باید مشخص شود و برنامه درمانی متناسب با شرایط فرد تنظیم شود.

۷. استرس شدید، بیماری یا تغییر سبک زندگی

استرس روانی شدید، بیماری حاد، اختلال خواب، تغییر شیفت کاری یا سفر می‌توانند به‌صورت موقت زمان تخمک‌گذاری را تغییر دهند. با این حال، اگر قطع پریود ادامه‌دار شود، نباید صرفاً به استرس نسبت داده شود و بررسی پزشکی لازم است.

۸. شیردهی

افزایش پرولاکتین در دوران شیردهی می‌تواند تخمک‌گذاری را سرکوب کند و باعث تأخیر در برگشت پریود شود. زمان بازگشت چرخه در افراد مختلف متفاوت است و نبود پریود در این دوره همیشه به معنای ناباروری نیست.

۹. داروها و روش‌های هورمونی پیشگیری

بعضی قرص‌های جلوگیری، آمپول‌های هورمونی، IUD هورمونی و برخی داروهای دیگر ممکن است خون‌ریزی قاعدگی را کمتر یا متوقف کنند. اگر تغییر چرخه بعد از شروع یک داروی جدید اتفاق افتاده، آن را با پزشک مطرح کنید و دارو را خودسرانه قطع نکنید.

۱۰. نارسایی زودرس تخمدان یا نزدیک شدن به یائسگی

در سنین نزدیک یائسگی، چرخه‌ها معمولاً پیش از توقف کامل نامنظم می‌شوند. اما قطع پریود در سن پایین‌تر، به‌خصوص زیر ۴۰ سال، ممکن است نیازمند بررسی از نظر نارسایی اولیه تخمدان باشد. تشخیص زودهنگام مهم است چون کاهش طولانی استروژن می‌تواند بر استخوان، قلب و باروری اثر بگذارد.

پزشک برای قطع پریود چه آزمایش‌هایی درخواست می‌کند؟

هیچ «پنل ثابت» و یکسانی برای همه افراد وجود ندارد. انتخاب آزمایش به سن، سابقه قاعدگی، علائم، داروها و احتمال بارداری بستگی دارد. بررسی اولیه در بسیاری از موارد می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

چه زمانی قطع پریود نیاز به مراجعه دارد؟

• اگر قبلاً پریود منظم داشته‌اید و بیش از ۳ ماه پریود نشده‌اید.
• اگر چرخه‌ها از قبل نامنظم بوده‌اند و حدود ۶ ماه خون‌ریزی نداشته‌اید.
• اگر زیر ۴۰ سال هستید و پریودها به‌طور ناگهانی متوقف شده‌اند.
• اگر قطع پریود همراه با ترشح شیر از پستان، سردرد جدید یا اختلال بینایی است.
• اگر آکنه شدید، افزایش موهای زائد یا تغییر محسوس وزن ایجاد شده است.
• اگر همراه با گرگرفتگی، تعریق شبانه یا خشکی واژن هستید.
• اگر درد لگن، خون‌ریزی غیرطبیعی یا احتمال بارداری وجود دارد.

قطع پریود و ناباروری

قطع پریود اغلب نشانه این است که تخمک‌گذاری منظم انجام نمی‌شود، اما به‌خودی‌خود به معنی ناباروری دائمی نیست. در بسیاری از موارد، با تشخیص و درمان علت زمینه‌ای، تخمک‌گذاری و چرخه قاعدگی می‌توانند بهبود پیدا کنند. اگر قصد بارداری دارید، بهتر است این موضوع را همان ابتدای ویزیت مطرح کنید چون مسیر بررسی و درمان می‌تواند بر اساس هدف باروری تنظیم شود.

آیا می‌توان برای باز شدن پریود خودسرانه دارو مصرف کرد؟

خیر. مصرف خودسرانه پروژسترون، قرص‌های هورمونی، مکمل‌ها یا داروهای گیاهی ممکن است خون‌ریزی موقت ایجاد کند اما علت اصلی را پنهان کند. درمان آمنوره به علت آن بستگی دارد.

مطالب مرتبط

• نامنظمی پریود چیست؟ علت‌ها، بررسی‌ها و درمان
• اختلال هورمونی در زنان؛ علائم، علت‌ها و آزمایش‌های تشخیصی
• چه زمانی برای نامنظمی قاعدگی مراجعه کنیم؟

منابع معتبر پزشکی

• American Society for Reproductive Medicine (ASRM) – Current evaluation of amenorrhea, 2024
• NHS – Periods and missed periods
• MedlinePlus – Secondary amenorrhea