نارسایی زودرس تخمدان (POI) چیست؟

به قلم دکتر فاطمه آقاجان‌زاده، متخصص زنان و زایمان

نارسایی زودرس تخمدان یا POI به کاهش عملکرد تخمدان پیش از ۴۰ سالگی گفته می‌شود و معمولاً با قاعدگی‌های نامنظم یا قطع قاعدگی همراه با شواهد آزمایشگاهی نارسایی تخمدان تشخیص داده می‌شود.

POI دقیقاً معادل یائسگی طبیعی نیست؛ در برخی افراد فعالیت تخمدان می‌تواند به‌صورت متناوب ادامه پیدا کند. به همین دلیل اصطلاح «نارسایی زودرس تخمدان» از «یائسگی زودرس» دقیق‌تر است.

علائم نارسایی زودرس تخمدان چیست؟

• نامنظمی قاعدگی یا قطع پریود
• گرگرفتگی و تعریق شبانه
• خشکی واژن یا درد هنگام رابطه
• اختلال خواب، کاهش انرژی یا تغییرات خلقی در برخی افراد
• مشکل در باردار شدن

بعضی زنان ممکن است علائم واضح کمبود استروژن نداشته باشند و اولین نشانه فقط تغییر در الگوی قاعدگی باشد.

علت نارسایی زودرس تخمدان چیست؟

POI می‌تواند علل مختلفی داشته باشد و در بسیاری از افراد علت مشخصی پیدا نمی‌شود. مهم‌ترین گروه‌های علت عبارت‌اند از:

• علل ژنتیکی: برخی تغییرات کروموزومی یا ژنی می‌توانند با POI مرتبط باشند.
• علل خودایمنی: در بعضی افراد بیماری‌های خودایمنی با نارسایی تخمدان همراه می‌شوند.
• درمان‌های پزشکی: شیمی‌درمانی، رادیوتراپی لگن یا جراحی‌هایی که بافت تخمدان را کاهش می‌دهند ممکن است باعث POI شوند.
• علت نامشخص: حتی پس از بررسی، در تعداد قابل توجهی از بیماران علت قطعی شناسایی نمی‌شود.

POI چه پیامدهایی برای سلامت دارد؟

• باروری: احتمال باروری طبیعی کاهش می‌یابد، اما در بعضی افراد فعالیت تخمدان به‌صورت متناوب ادامه دارد.
• سلامت استخوان: کاهش طولانی‌مدت استروژن می‌تواند تراکم استخوان را کاهش دهد.
• سلامت قلب و عروق: کمبود زودهنگام استروژن با افزایش برخی خطرات قلبی‌عروقی مرتبط است.
• علائم ادراری و تناسلی: خشکی واژن، درد هنگام رابطه و علائم ادراری ممکن است ایجاد شوند.
• سلامت روان و کیفیت زندگی: تشخیص POI می‌تواند اثر عاطفی قابل توجهی داشته باشد و در صورت نیاز حمایت روان‌شناختی اهمیت دارد.

نارسایی زودرس تخمدان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

در زنان زیر ۴۰ سال که قاعدگی نامنظم یا قطع شده است، POI باید در تشخیص افتراقی قرار گیرد. راهنمای ASRM/ESHRE معیار اصلی را اختلال چرخه قاعدگی برای حداقل حدود ۴ ماه همراه با افزایش FSH می‌داند.

• تست بارداری: برای رد بارداری در فردی که پریود قطع شده است.
• FSH: راهنمای جدید آستانه بالاتر از 25 IU/L را در زمینه بالینی مناسب پیشنهاد می‌کند؛ اگر تشخیص نامطمئن باشد، ممکن است ۴ تا ۶ هفته بعد تکرار شود.
• آزمایش‌های تکمیلی: بسته به شرایط ممکن است TSH، پرولاکتین و بررسی‌های علت‌شناسی درخواست شوند.
• بررسی علت: راهنمای ASRM/ESHRE برای نارسایی زودرس تخمدان که ناشی از درمان پزشکی یا جراحی نیست، بررسی کروموزومی و پیش‌جهش ژن FMR1 را توصیه می‌کند. پیش از آزمایش درباره پیامدهای آن و امکان مشاوره ژنتیک گفت‌وگو کنید. اگر علت مشخص نباشد، بررسی پادتن ۲۱-هیدروکسیلاز نیز توصیه می‌شود. دسترسی و انتخاب آزمایش با نظر پزشک و شرایط محل درمان مشخص می‌شود.

مصرف قرص‌های هورمونی یا سایر روش‌های هورمونی می‌تواند الگوی قاعدگی و FSH را تغییر دهد؛ بنابراین تفسیر آزمایش باید با توجه به داروهای مصرفی انجام شود.

AMH آزمایش اصلی تشخیص POI نیست؛ اگر نتیجه FSH نامشخص باشد، پزشک ممکن است آن را در کنار شرایط بالینی برای روشن‌تر شدن تشخیص به کار ببرد. هیچ روشی به‌طور قابل اتکا افزایش فعالیت تخمدان و بارداری طبیعی را تضمین نکرده است؛ درباره گزینه‌های باروری و محدودیت‌های آن‌ها مشاوره اختصاصی بگیرید.

منبع: راهنمای ASRM/ESHRE درباره POI، ۲۰۲۵؛ تاریخ بررسی: ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶.

درمان نارسایی زودرس تخمدان چگونه است؟

درمان POI فقط برای کنترل گرگرفتگی نیست؛ هدف اصلی جبران کمبود زودهنگام استروژن و محافظت از سلامت استخوان، قلب، دستگاه ادراری-تناسلی و کیفیت زندگی است. اگر منع مصرفی وجود نداشته باشد، راهنماهای فعلی درمان هورمونی را معمولاً تا سن معمول یائسگی توصیه می‌کنند.

در فردی که رحم دارد، استروژن باید همراه با پروژستوژن مناسب تجویز شود تا از آندومتر محافظت شود. نوع، دوز و مسیر درمان بر اساس شرایط فردی انتخاب می‌شود و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.

POI و باروری

POI به معنی از بین رفتن قطعی و همیشگی تمام فعالیت تخمدان نیست و در برخی افراد تخمک‌گذاری پراکنده ممکن است رخ دهد. با این حال احتمال باروری طبیعی کاهش می‌یابد و مشاوره باروری باید متناسب با شرایط فرد انجام شود.

در صورت تمایل به بارداری، ارزیابی توسط متخصص ناباروری می‌تواند گزینه‌های موجود را توضیح دهد. درمان هورمونی جایگزین روش جلوگیری از بارداری نیست؛ اگر پیشگیری از بارداری مدنظر باشد، باید روش مناسب جداگانه انتخاب شود.

مراقبت از استخوان و سبک زندگی

فعالیت بدنی تحمل‌کننده وزن، دریافت کافی کلسیم و ویتامین D، پرهیز از سیگار و حفظ وزن مناسب برای سلامت استخوان و قلب اهمیت دارند. نیاز به مکمل یا بررسی تراکم استخوان باید بر اساس ارزیابی فردی تعیین شود.

مطالب مرتبط

• قطع شدن پریود (آمنوره)؛ علت‌ها و زمان مراجعه
• اختلال هورمونی در زنان؛ علائم و آزمایش‌ها
• نوبت‌دهی دکتر فاطمه آقاجان‌زاده

منابع معتبر پزشکی

• ASRM — Evidence-based guideline: Premature Ovarian Insufficiency
• ESHRE — Guideline on Premature Ovarian Insufficiency
• ACOG — Hormone Therapy in Primary Ovarian Insufficiency