دکتر فاطمه آقاجان‌زاده، متخصص زنان و زایمان
دکتر فاطمه آقاجان‌زاده

راهنمای آموزشی سلامت زنان • نسخه مستقل برای بازبینی

حساسیت شدید هنگام بیهوشی زایمان؛ شناخت آنافیلاکسی و پیگیری

آنافیلاکسی واکنش شدید و زمان‌حساس است که می‌تواند با مشکل تنفس، تورم گلو یا افت گردش خون رخ دهد؛ وجود کهیر شرط تشخیص نیست. اگر هنگام زایمان یا دریافت دارو علامت ناگهانی دارید، فوراً تیم درمان را خبر کنید. در بارداری هم درمان مؤثر مادر نباید به‌دلیل ترس از اثر دارو بر جنین به تأخیر بیفتد. [۱، ۲، ۳]

تصویر مفهومی شیشه‌ای هشدار و وسایل نمادین مراقبت برای آنافیلاکسی؛ آموزش تزریق یا تصویر بیمار واقعی نیست
تصویر مفهومی شیشه‌ای هشدار و وسایل نمادین مراقبت برای آنافیلاکسی؛ آموزش تزریق یا تصویر بیمار واقعی نیست. تصویر مفهومی تولیدشده با هوش مصنوعی است.

چه علائمی را فوری بگوییم؟

تورم زبان یا گلو، گرفتگی صدا، خس‌خس یا دشواری تنفس، سرگیجه شدید، غش یا گیجی ناگهانی پس از تماس با ماده می‌توانند هشدار باشند. بثورات و خارش ممکن است همراه باشند یا نباشند. در بیمارستان همان لحظه کمک بخواهید؛ بیرون بیمارستان با اورژانس تماس بگیرید و احتمال واکنش شدید را بگویید. منتظر کامل‌شدن همه علائم نمانید. [۱، ۳]

عامل همیشه خود داروی بیهوشی نیست

اطراف عمل چند دارو و ماده استفاده می‌شوند؛ از جمله آنتی‌بیوتیک، شل‌کننده عضلانی و بعضی مواد ضدعفونی‌کننده. برچسب کلی «حساسیت به بیهوشی» برای انتخاب داروی بعدی کافی نیست. عامل مشکوک باید با پرونده همان رویداد و بررسی متخصص روشن شود؛ از روی یک خاطره، همه داروهای بیهوشی ممنوع یا بی‌خطر اعلام نمی‌شوند. [۴]

آیا هر افت فشار یا حال بد آنافیلاکسی است؟

خیر. افت فشار پس از بی‌حسی ناحیه‌ای، خون‌ریزی، آمبولی یا مشکلات دیگر می‌توانند علائم هم‌پوشان داشته باشند. تشخیص و درمان افتراقی با تیم زایمان و بیهوشی است. این تفاوت دلیل تأخیر در گزارش علامت نیست؛ بیمار لازم نیست پیش از کمک‌خواستن نام تشخیص را بداند. علائم شدید را به اضطراب یا عارضه عادی دارو نسبت ندهید. [۲]

تیم درمان چه می‌کند؟

شناسایی سریع، کمک‌خواستن و قطع عامل مشکوک در صورت امکان، همراه درمان مشکل راه هوایی، تنفس و گردش خون انجام می‌شود. آدرنالین درمان خط اول آنافیلاکسی است؛ اکسیژن، مایع و پایش متناسب نیز ممکن است لازم شوند. این مقاله پروتکل تزریق یا دوز برای کارکنان یا بیمار نیست و جای آمادگی تیم و تجهیزات اورژانسی را نمی‌گیرد. [۱، ۴]

بارداری چه تغییری در مراقبت می‌دهد؟

حفظ فشار و اکسیژن‌رسانی مادر برای جنین هم مهم است. راهنمای ASCIA تأکید می‌کند آدرنالین لازم را نباید از ترس کاهش خون‌رسانی جفت کنار گذاشت. وضعیت بدن و پایش جنین با سن بارداری تنظیم می‌شوند و تیم چندتخصصی درباره زایمان تصمیم می‌گیرد. صرف وقوع واکنش به معنی یک روش زایمان یکسان برای همه نیست. [۲]

کارت مستقل پرسش‌های بیمار درباره واکنش شدید؛ تشخیص و اقدام فوری؛ بدون کهیر هم واکنش شدید ممکن است؟؛ در بارداری آدرنالین لازم را عقب بیندازند؟؛ حساسیت قبلی یعنی هر بیهوشی بعدی ناممکن است؟
کارت مستقل پرسش‌های بیمار درباره واکنش شدید؛ تشخیص و اقدام فوری؛ بدون کهیر هم واکنش شدید ممکن است؟؛ در بارداری آدرنالین لازم را عقب بیندازند؟؛ حساسیت قبلی یعنی هر بیهوشی بعدی ناممکن است؟. تصویر آموزشی مفهومی.

اگر بیرون بیمارستان واکنش رخ داد

اگر قلم آدرنالین برایتان تجویز شده، طبق آموزش و برنامه شخصی از آن استفاده کنید و هم‌زمان کمک اورژانسی بخواهید. در بارداری، در صورت امکان به پهلوی چپ قرار بگیرید؛ برای راه‌رفتن یا رفتن شخصی به بیمارستان بلند نشوید. حتی با بهبود اولیه، ارزیابی بیمارستانی لازم است. دستور دستگاه و برنامه خودتان را از قبل با تیم مرور کنید. [۳]

پیش از زایمان بعدی چه مدارکی مهم‌اند؟

نام ماده یا دارو، زمان واکنش، علائم، درمان انجام‌شده و نامه متخصص آلرژی را همراه ببرید. اگر گزارش قدیمی در دسترس است، به متخصص بیهوشی بدهید. گفتن «حالم بد شد» را با جزئیات کامل کنید. آزمایش حساسیت پیش از عمل برای همه روتین نیست؛ سابقه واکنش واقعی می‌تواند بررسی هدفمند و برنامه اختصاصی بخواهد. [۴]

بعد از رویداد، پیگیری را فراموش نکنیم

تیم باید رویداد و مواد مشکوک را ثبت و مسیر ارزیابی آلرژی را مشخص کند. آزمایش خون هنگام واکنش یا بررسی بعدی ممکن است کمک‌کننده باشد؛ نتیجه باید با شرح رویداد تفسیر شود. پیش از اقدام بعدی، برنامه داروهای قابل استفاده و مواد قابل اجتناب روشن باشد. نامه یا هشدار پزشکی را در مراجعات بعدی همراه داشته باشید؛ خودسرانه برای امتحان مجدد دارو اقدام نکنید. [۴]

پرسش‌های رایج

بدون کهیر هم واکنش شدید ممکن است؟

بله؛ مشکل ناگهانی راه هوایی، تنفس یا گردش خون می‌تواند بدون نشانه پوستی رخ دهد. [۱، ۲]

در بارداری آدرنالین لازم را عقب بیندازند؟

خیر؛ درمان مؤثر آنافیلاکسی مادر نباید به این دلیل به تأخیر بیفتد. [۲]

حساسیت قبلی یعنی هر بیهوشی بعدی ناممکن است؟

نه لزوماً؛ شناسایی عامل و برنامه متخصص بیهوشی و آلرژی برای انتخاب ایمن‌تر لازم است. [۴]

مطالعه مرتبط

منابع

شماره منبع کنار متن آمده است. تاریخ بررسی دسترسی: ۳ نوامبر ۲۰۲۶. توصیه خارجی عین برنامه اجرایی ایران نیست؛ امکانات، نسخه و پیگیری باید با تیم درمان محلی تطبیق داده شوند.

  1. Resuscitation Council UK — 2025 Resuscitation Guidelines — Special circumstances, anaphylaxis sectionتاریخ نسخه: 2025-10-27
  2. ASCIA; endorsed by RANZCOG and other Australasian specialist bodies — Acute Management of Anaphylaxis in Pregnancyتاریخ نسخه: linked guideline 2024; checked 2026-11-03
  3. NHS — Anaphylaxisتاریخ نسخه: 2023-06-21; checked 2026-11-03
  4. Royal College of Anaesthetists — Risks and side effects — anaphylaxis (serious allergy)تاریخ نسخه: sixth edition November 2024; upload path date not substituted

این راهنما برای آموزش است؛ تشخیص و درمان فردی با معاینه و ارزیابی پرونده انجام می‌شود.

هماهنگی مراجعه

برای برنامه‌ریزی پیش از زایمان با سابقه واکنش دارویی، گزارش بیهوشی و ارزیابی حساسیت قبلی را همراه بیاورید. برای هماهنگی ویزیت در شهریار، اندیشه یا تهران/ونک از واتساپ یا راهنمای رسمی استفاده کنید؛ نیاز به متخصص بیهوشی و آلرژی و مرکز مناسب را مشخص کنید. واکنش شدید تنفسی یا غش نیازمند اورژانس است، نه انتظار برای نوبت مطب.