دهانه رحم کجاست؟
به قلم دکتر فاطمه آقاجان‌زاده، متخصص زنان و زایمان
دهانه رحم یا سرویکس (Cervix) بخش پایینی و باریک رحم است که رحم را به واژن متصل می‌کند. کانال سرویکس بین حفره رحم و واژن قرار دارد و در چرخه قاعدگی، بارداری و زایمان نقش مهمی دارد.
سرویکس در معاینه با اسپکولوم قابل مشاهده است. ظاهر طبیعی آن می‌تواند بسته به سن، بارداری، مصرف هورمون‌ها و مرحله چرخه قاعدگی متفاوت باشد. هر قرمزی یا تغییر ظاهری به معنی سرطان یا «زخم خطرناک» نیست.
چه مشکلاتی ممکن است دهانه رحم را درگیر کنند؟
اکتروپیون دهانه رحم، التهاب یا عفونت سرویکس، HPV، پولیپ‌های دهانه رحم و تغییرات پیش‌سرطانی از مشکلاتی هستند که ممکن است در سرویکس دیده شوند. تشخیص فقط بر اساس ظاهر یا یک علامت امکان‌پذیر نیست و در صورت نیاز از معاینه، تست HPV/Pap، کولپوسکوپی یا نمونه‌برداری استفاده می‌شود.
اکتروپیون دهانه رحم چیست؟
اکتروپیون سرویکس حالتی شایع است که در آن سلول‌های غده‌ای داخل کانال سرویکس روی سطح بیرونی دهانه رحم دیده می‌شوند و ناحیه ممکن است قرمز و مخملی به نظر برسد. این حالت به‌ویژه در سنین باروری، بارداری و مصرف بعضی روش‌های هورمونی پیشگیری دیده می‌شود.
اکتروپیون سرطان نیست و باعث سرطان دهانه رحم نمی‌شود. بیشتر افراد هیچ علامتی ندارند و به درمان نیاز پیدا نمی‌کنند.
اکتروپیون چه علائمی دارد؟
بیشتر افراد علامتی ندارند. چون سلول‌های غده‌ای ظریف‌ترند، ممکن است در بعضی افراد ترشح شفاف بیشتر، لکه‌بینی بین پریودها یا خونریزی خفیف پس از رابطه ایجاد شود.
وجود این علائم به‌تنهایی اکتروپیون را ثابت نمی‌کند؛ عفونت، پولیپ، تغییرات هورمونی و ضایعات سرویکس نیز می‌توانند علائم مشابه داشته باشند، بنابراین خونریزی غیرعادی باید ارزیابی شود.
آیا اکتروپیون نیاز به درمان دارد؟
اغلب خیر. اگر اکتروپیون بدون علامت باشد، معمولاً درمان لازم نیست و ممکن است با گذشت زمان تغییر کند. اگر خونریزی یا ترشح مداوم و آزاردهنده باشد، ابتدا باید عفونت، التهاب و تغییرات غیرطبیعی سرویکس رد شوند.
پس از ارزیابی، در افراد علامت‌دار ممکن است درمان‌هایی مانند نیترات نقره، دیاترمی یا کرایوتراپی مطرح شود. انتخاب درمان باید بر اساس علائم و یافته‌های معاینه باشد، نه صرفاً قرمز بودن ظاهر دهانه رحم.
اصطلاح «زخم دهانه رحم» می‌تواند باعث نگرانی غیرضروری شود. در بسیاری از موارد منظور همان اکتروپیون است و نه یک زخم واقعی. قبل از هر درمان تخریبی باید علت علائم و وضعیت غربالگری سرویکس بررسی شود.
اکتروپیون در چه افرادی شایع‌تر است؟
اکتروپیون با اثر استروژن ارتباط دارد و در افراد جوان، بارداری و برخی مصرف‌کنندگان قرص ترکیبی جلوگیری از بارداری شایع‌تر است. خود اکتروپیون به‌طور معمول باعث ناباروری نمی‌شود.
اگر ترشح، خونریزی بعد از رابطه یا لکه‌بینی وجود دارد، ابتدا علت‌های دیگر مانند عفونت یا ضایعات سرویکس بررسی می‌شوند؛ درمان اکتروپیون فقط در صورت علائم آزاردهنده و پس از ارزیابی مناسب مطرح است.
چه علائمی در دهانه رحم نیاز به بررسی دارند؟
- خونریزی مکرر بعد از رابطه
- لکه‌بینی یا خونریزی بین پریودها
- هر خونریزی بعد از یائسگی
- ترشح جدید، بدبو یا خونی
- درد لگنی یا درد هنگام رابطه که مداوم است
این علائم در بسیاری از موارد علت خوش‌خیم دارند، اما نباید فقط به اکتروپیون نسبت داده شوند. پزشک بر اساس شرح‌حال و معاینه ممکن است تست عفونت، HPV/Pap یا کولپوسکوپی را توصیه کند.
کولپوسکوپی چه زمانی لازم می‌شود؟
کولپوسکوپی بررسی بزرگ‌نمایی‌شده دهانه رحم است و معمولاً در نتایج غربالگری غیرطبیعی، ظاهر مشکوک سرویکس یا شرایط منتخب دیگر انجام می‌شود. اکتروپیون ساده و بی‌علامت به‌تنهایی به معنی نیاز قطعی به کولپوسکوپی نیست.
درمان اکتروپیون دهانه رحم
اکتروپیون بدون علامت معمولاً به درمان نیاز ندارد. اگر علائم مداوم و آزاردهنده باشند، ابتدا باید عفونت و تغییرات غیرطبیعی سرویکس رد شوند. سپس بسته به شرایط، روش‌هایی مانند نیترات نقره، دیاترمی یا کرایوتراپی ممکن است برای کاهش خونریزی یا ترشح پیشنهاد شوند.
آنتی‌بیوتیک روتین بعد از درمان برای همه افراد لازم نیست؛ فقط در صورت وجود یا شک به عفونت طبق نظر پزشک استفاده می‌شود.
HPV و سرطان دهانه رحم چه ارتباطی دارند؟
عفونت پایدار با انواع پرخطر HPV عامل اصلی بیشتر سرطان‌های دهانه رحم است. بیشتر عفونت‌های HPV خودبه‌خود پاک می‌شوند و هر عفونت HPV به سرطان تبدیل نمی‌شود؛ نگرانی اصلی زمانی است که عفونت پرخطر پایدار بماند و تغییرات سلولی ایجاد کند.
تست HPV و پاپ‌اسمیر می‌توانند تغییرات پیش‌سرطانی را پیش از تبدیل‌شدن به سرطان شناسایی کنند. فاصله و نوع غربالگری به سن، نتایج قبلی، وضعیت ایمنی و راهنمای محلی بستگی دارد؛ غربالگری سالانه برای همه افراد توصیه عمومی و ثابتی نیست.
علائم هشدار دهنده دهانه رحم
سرطان دهانه رحم در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد. خونریزی غیرعادی واژینال، به‌ویژه خونریزی بعد از رابطه یا بعد از یائسگی، و ترشح غیرعادی می‌توانند از علائم نیازمند بررسی باشند. این علائم در بسیاری از موارد علت خوش‌خیم دارند و به‌تنهایی به معنی سرطان نیستند.
نتیجه غیرطبیعی تست HPV یا پاپ‌اسمیر نیز به معنی سرطان نیست؛ بسته به نوع نتیجه ممکن است پیگیری، تکرار تست، کولپوسکوپی یا نمونه‌برداری لازم شود.
غربالگری و بررسی دهانه رحم
پاپ‌اسمیر سلول‌های دهانه رحم را از نظر تغییرات غیرطبیعی بررسی می‌کند و تست HPV وجود انواع پرخطر ویروس را ارزیابی می‌کند. این دو تست بسته به سن و سابقه فرد می‌توانند به‌تنهایی یا همراه یکدیگر استفاده شوند.
اگر نتیجه غربالگری یا ظاهر دهانه رحم نیاز به بررسی بیشتر داشته باشد، کولپوسکوپی و در صورت لزوم نمونه‌برداری انجام می‌شود. درمان تغییرات پیش‌سرطانی یا سرطان بر اساس نوع ضایعه، مرحله بیماری، سن و برنامه باروری تعیین می‌شود و با درمان ساده اکتروپیون متفاوت است.
راهنمای پاپ‌اسمیر، HPV و کولپوسکوپی | دیسپلازی دهانه رحم (CIN)
منابع معتبر پزشکی
سرطان فرج در بارداری؛ بررسی ضایعه مقاوم و گزینه‌های مراقبت
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریسرطان فرج در بارداری؛ بررسی ضایعه مقاوم و گزینه‌های مراقبتسرطان فرج هم‌زمان با بارداری وضعیت نادری است که ممکن است به شکل ضایعه پوستی یا مخاطی مقاوم ظاهر شود. [...]
سرطان واژن هم‌زمان با بارداری؛ علائم، تشخیص و تصمیم‌گیری چندتخصصی
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریسرطان واژن هم‌زمان با بارداری؛ علائم، تشخیص و تصمیم‌گیری چندتخصصیسرطان واژن هنگام بارداری بسیار نادر است و وجود آن به معنی ایجاد سرطان توسط بارداری نیست. تشخیص و انتخاب [...]
پورفیری حاد متناوب در بارداری؛ حمله درد شکمی و علائم عصبی
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریپورفیری حاد متناوب در بارداری؛ حمله درد شکمی و علائم عصبیپورفیری حاد متناوب یک بیماری ژنتیکی نادر در مسیر ساخت هِم است که ممکن است با حملات شکمی و [...]
آفیبرینوژنمی مادرزادی در بارداری؛ خطر هم‌زمان خونریزی و لخته
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریآفیبرینوژنمی مادرزادی در بارداری؛ خطر هم‌زمان خونریزی و لختهآفیبرینوژنمی مادرزادی یک اختلال کمیاب ارثی است که در آن فیبرینوژن خون بسیار کم یا غایب است. برخلاف تصور ساده، این [...]
کمبود مادرزادی فاکتور ۱۳ در بارداری؛ سقط مکرر و خطر خونریزی
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریکمبود مادرزادی فاکتور ۱۳ در بارداری؛ سقط مکرر و خطر خونریزیکمبود شدید مادرزادی فاکتور XIII اختلال نادر انعقادی است که در آن لخته اولیه به‌خوبی پایدار نمی‌شود. ممکن است [...]
پمفیگوئید بارداری؛ خارش شدید و تاول خودایمنی
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریپمفیگوئید بارداری؛ خارش شدید و تاول خودایمنیپمفیگوئید بارداری یک بیماری خودایمنی پوستی نادر است که می‌تواند با خارش شدید و تاول ایجاد شود. نام تاریخی آن هرپس بارداری بوده، [...]
مشاوره و دریافت نوبت
برای بررسی تخصصی و هماهنگی ویزیت با مطب دکتر فاطمه آقاجان‌زاده اقدام کنید. در شرایط اورژانسی منتظر نوبت عادی نمانید.