اندومتریوز خطرناک است؟ علائم، عوارض، ناباروری و درمان

آیا اندومتریوز باعث مرگ می‌شود؟

در بیشتر موارد خیر. اندومتریوز معمولاً یک بیماری کشنده نیست، اما می‌تواند یک بیماری مزمن و جدی از نظر کیفیت زندگی باشد و باعث درد شدید لگنی، درد هنگام رابطه، مشکلات روده یا مثانه، کیست اندومتریوما و اختلال باروری شود.

دکتر فاطمه آقاجان‌زادهمتخصص زنان، زایمان و نازایی

اندومتریوز زمانی رخ می‌دهد که بافتی شبیه به پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد می‌کند. شدت درد همیشه با وسعت بیماری یکسان نیست؛ بعضی افراد بیماری گسترده با علائم کم و بعضی افراد ضایعات محدود با درد شدید دارند.

درد ناگهانی و بسیار شدید، غش، خون‌ریزی غیرعادی شدید، تب یا علائم حاد شکمی را نباید صرفاً به اندومتریوز نسبت داد و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

اندومتریوز چیست؟

اندومتریوز یک بیماری التهابی مزمن است که در آن بافتی شبیه آندومتر خارج از حفره رحم دیده می‌شود. این ضایعات بیشتر در لگن، تخمدان‌ها، صفاق، لوله‌های رحمی و گاهی روده، مثانه یا حالب دیده می‌شوند و می‌توانند باعث التهاب، چسبندگی، درد و تشکیل کیست اندومتریوما شوند.

اندومتریوز می‌تواند در تخمدان‌ها، لوله‌های رحمی، صفاق و بافت‌های اطراف لگن دیده شود و در موارد عمیق‌تر روده، مثانه یا حالب را درگیر کند. سیر بیماری در افراد مختلف متفاوت است و شدت علائم الزاماً نشان‌دهنده وسعت ضایعات نیست. ACOG برآورد می‌کند که حدود ۱ نفر از هر ۱۰ زن در سنین باروری به اندومتریوز مبتلا است.

علائم اندومتریوز چیست؟

بسیاری از زنان مبتلا به آندومتریوز هیچ علامتی ندارند، اما آنهایی که این بیماری را دارند معمولاً این علائم را تجربه می کنند:

• درد لگن ، که در دوره های قاعدگی شدیدتر می شود
• خونریزی غیر طبیعی قاعدگی
• درد حین یا بعد از رابطه جنسی؛ در صورت تکرار می‌توانید راهنمای درد هنگام رابطه جنسی در زنان را نیز ببینید
• مشکل باردار شدن
• درد همراه با ادرار یا اجابت مزاج

علت اندومتریوز چیست؟

علت دقیق اندومتریوز هنوز به‌طور کامل مشخص نیست و احتمالاً ترکیبی از عوامل ژنتیکی، ایمنی، هورمونی و سلولی در ایجاد آن نقش دارند. استروژن می‌تواند بر فعالیت بیماری اثر بگذارد، اما اندومتریوز صرفاً نتیجه «استروژن زیاد» نیست و حتی پس از یائسگی نیز در بعضی افراد می‌تواند باقی بماند یا علامت‌دار باشد.

اندومتریوز چگونه تشخیص داده می‌شود؟

ارزیابی با شرح حال دقیق درباره درد قاعدگی، درد هنگام رابطه، علائم روده و مثانه، سابقه ناباروری و معاینه شروع می‌شود. بر اساس راهنمای NICE، برای افراد مشکوک به اندومتریوز معمولاً سونوگرافی ترانس‌واژینال پیشنهاد می‌شود؛ حتی اگر معاینه لگن یا شکم طبیعی باشد.

• سونوگرافی می‌تواند اندومتریوما و بعضی انواع اندومتریوز عمقی را نشان دهد.
• طبیعی بودن معاینه یا سونوگرافی، اندومتریوز را کاملاً رد نمی‌کند.
• اگر احتمال درگیری عمقی روده، مثانه یا حالب وجود داشته باشد، سونوگرافی تخصصی یا MRI می‌تواند کمک‌کننده باشد.

لاپاراسکوپی هنوز در بعضی شرایط—از جمله تداوم علائم، نامشخص بودن تشخیص یا زمانی که درمان جراحی مطرح است—کاربرد دارد، اما برای همه بیماران الزام به جراحی تشخیصی فوری وجود ندارد. اگر لاپاراسکوپی انجام شود، نمونه‌برداری می‌تواند در تأیید تشخیص و رد بیماری‌های دیگر کمک کند.

درمان اندومتریوز چگونه انتخاب می‌شود؟

درمان اندومتریوز برای همه یکسان نیست و بر اساس شدت و محل درد، تأثیر علائم بر زندگی روزمره، سن، برنامه بارداری، وجود اندومتریوما یا بیماری عمقی و درمان‌های قبلی انتخاب می‌شود. هدف درمان می‌تواند کنترل درد، حفظ یا بهبود باروری و درمان ضایعاتی باشد که اندام‌های دیگر را درگیر کرده‌اند.

در بسیاری از افراد، درمان دارویی و کنترل علائم می‌تواند بدون جراحی آغاز شود. جراحی زمانی مطرح می‌شود که علائم با درمان مناسب کنترل نشوند، اندومتریوما یا بیماری عمقی وجود داشته باشد، ارگان‌هایی مانند روده/مثانه/حالب درگیر باشند یا شرایط باروری و تشخیص نیاز به مداخله داشته باشد.

درمان دارویی و غیرجراحی اندومتریوز

درمان غیرجراحی می‌تواند شامل مسکن‌های مناسب و درمان‌های هورمونی برای کاهش درد و فعالیت چرخه‌ای ضایعات باشد. انتخاب دارو به سابقه پزشکی، عوارض، نیاز به پیشگیری از بارداری و برنامه بارداری بستگی دارد.

• قرص‌های ترکیبی جلوگیری از بارداری یا درمان‌های پروژستینی در برخی بیماران برای کنترل درد استفاده می‌شوند.
• برخی سیستم‌های داخل رحمی حاوی لوونورژسترل یا سایر درمان‌های پروژستینی می‌توانند در افراد مناسب کمک‌کننده باشند.
• داروهای آگونیست یا آنتاگونیست GnRH در شرایط انتخابی و معمولاً تحت نظر متخصص مطرح می‌شوند.

در فردی که قصد بارداری فوری دارد، درمان هورمونی برای افزایش شانس بارداری تجویز نمی‌شود؛ برنامه درمان ناباروری باید جداگانه و بر اساس سن، ذخیره تخمدان، مدت ناباروری و وضعیت لوله‌ها و اسپرم تنظیم شود.

چه زمانی جراحی اندومتریوز مطرح می‌شود؟

جراحی لاپاراسکوپی می‌تواند برای تشخیص و درمان هم‌زمان ضایعات انجام شود. طبق NICE، جراحی اندومتریوز در صورت امکان باید با روش لاپاراسکوپی انجام شود، مگر اینکه منع پزشکی وجود داشته باشد. در بیماری عمقی یا درگیری روده، مثانه یا حالب، ارزیابی و درمان در مرکز یا تیم تخصصی اهمیت بیشتری دارد.

هدف جراحی چیست؟

در جراحی، بسته به نوع و محل بیماری، ضایعات قابل مشاهده و چسبندگی‌ها درمان می‌شوند و تلاش می‌شود تا حد امکان عملکرد اندام‌ها و بافت سالم حفظ شود. انتخاب تکنیک باید بر اساس تجربه جراح، درگیری تخمدان یا اندام‌های عمقی، برنامه باروری و خطر آسیب به بافت سالم انجام شود.

در مواردی که اندومتریوز عمقی روده، مثانه یا حالب مطرح است، برنامه‌ریزی پیش از عمل و در صورت نیاز همکاری تیم چندتخصصی اهمیت دارد.

اندومتریوما چیست و چگونه درمان می‌شود؟

اندومتریوما نوعی کیست تخمدان مرتبط با اندومتریوز است که گاهی «کیست شکلاتی» نامیده می‌شود. وجود اندومتریوما به‌تنهایی به معنی نیاز قطعی به جراحی نیست. اندازه کیست، شدت درد، ظاهر سونوگرافی، سن، ذخیره تخمدان، سابقه جراحی قبلی و برنامه بارداری در تصمیم درمانی مهم‌اند.

در افرادی که جراحی لازم می‌شود، روش جراحی باید با هدف کاهش عود و در عین حال حفظ حداکثری بافت سالم تخمدان انتخاب شود. جراحی اندومتریوما می‌تواند روی ذخیره تخمدان اثر بگذارد؛ بنابراین در فردی که قصد بارداری دارد، تصمیم‌گیری باید با در نظر گرفتن باروری آینده انجام شود.

در بعضی افراد بدون علائم شدید یا بدون اندیکاسیون فوری جراحی، پیگیری و درمان دارویی برای کنترل علائم می‌تواند مناسب باشد. انتخاب روش یک تصمیم فردی است و نباید صرفاً بر اساس اندازه یک عددی کیست انجام شود.

اندومتریوز و ناباروری چه ارتباطی دارند؟

اندومتریوز می‌تواند از راه‌هایی مانند چسبندگی لگنی، درگیری تخمدان یا لوله‌ها، التهاب و تأثیر بر ذخیره یا عملکرد تخمدان با باروری ارتباط داشته باشد؛ با این حال بسیاری از افراد مبتلا به اندومتریوز بدون درمان ناباروری باردار می‌شوند. اگر بارداری هدف فعلی است، برنامه درمان باید با توجه به سن، مدت ناباروری، ذخیره تخمدان، وضعیت لوله‌ها و نتیجه آزمایش اسپرم تنظیم شود.

برای اطلاعات بیشتر درباره ارزیابی باروری می‌توانید صفحه درمان ناباروری و متخصص نازایی در اندیشه را ببینید.

سوالات متداول درباره اندومتریوز

آیا اندومتریوز سرطان است؟

خیر. اندومتریوز سرطان نیست. برخی مطالعات ارتباط آن را با افزایش اندک خطر بعضی انواع سرطان تخمدان بررسی کرده‌اند، اما خطر مطلق برای بیشتر افراد پایین است و وجود اندومتریوز به معنی ابتلا به سرطان نیست.

آیا سونوگرافی طبیعی اندومتریوز را رد می‌کند؟

خیر. سونوگرافی می‌تواند اندومتریوما و برخی ضایعات عمقی را نشان دهد، اما طبیعی بودن آن اندومتریوز را کاملاً رد نمی‌کند.

آیا همه افراد مبتلا به اندومتریوز نیاز به جراحی دارند؟

خیر. درمان به علائم، هدف باروری، نوع و محل بیماری و پاسخ به درمان دارویی بستگی دارد.

---

به قلم دکتر فاطمه آقاجان‌زاده، جراح و متخصص زنان و زایمان

منابع معتبر پزشکی

• ACOG – Diagnosis of Endometriosis, 2026
• ACOG – Endometriosis FAQ
• NICE – Endometriosis: Diagnosis and Management
• Mayo Clinic – Endometriosis: Diagnosis and Treatment

برای ارزیابی درد لگنی، اندومتریوما یا نگرانی درباره باروری می‌توانید از صفحه نوبت‌دهی دکتر فاطمه آقاجان‌زاده استفاده کنید.