غربالگری سرطان‌های زنان برای همه سرطان‌های دستگاه تناسلی یکسان نیست. برای سرطان دهانه رحم برنامه غربالگری مؤثر وجود دارد، اما برای سرطان تخمدان و آندومتر در زنان بدون علامت و با خطر متوسط، غربالگری روتین عمومی با آزمایش یا سونوگرافی توصیه نمی‌شود.
این مطلب آموزشی است و برنامه غربالگری باید بر اساس سن، سابقه پزشکی، سابقه خانوادگی و نتایج قبلی تنظیم شود.
کدام سرطان‌های زنان مهم‌اند؟
سرطان‌های دهانه رحم، رحم یا آندومتر، تخمدان، واژن و ولو از مهم‌ترین سرطان‌های زنان هستند. عوامل خطر، روش تشخیص و امکان غربالگری برای هرکدام متفاوت است.
غربالگری سرطان دهانه رحم
تست HPV و پاپ اسمیر ابزارهای اصلی غربالگری دهانه رحم هستند. نوع تست و فاصله بین آزمایش‌ها به سن، نتیجه تست‌های قبلی و سابقه ضایعات پیش‌سرطانی بستگی دارد. افرادی با نقص ایمنی، سابقه درمان ضایعات پیش‌سرطانی یا شرایط خاص ممکن است برنامه متفاوتی داشته باشند.
واکسن HPV چه نقشی دارد؟
واکسیناسیون HPV خطر ابتلا به عفونت با انواع پرخطر ویروس و در نتیجه خطر برخی سرطان‌های مرتبط با HPV را کاهش می‌دهد. حتی افراد واکسینه‌شده نیز باید طبق برنامه مناسب غربالگری دهانه رحم را ادامه دهند.
آیا برای سرطان تخمدان غربالگری عمومی وجود دارد؟
در زنان بدون علامت و با خطر متوسط، آزمایش CA-125 یا سونوگرافی ترانس‌واژینال به‌عنوان غربالگری روتین سرطان تخمدان توصیه نمی‌شود؛ چون شواهد نشان نداده‌اند که این روش‌ها مرگ‌ومیر را در جمعیت عمومی کاهش دهند و می‌توانند باعث نتایج مثبت کاذب و اقدامات غیرضروری شوند.
چه کسانی ممکن است ارزیابی ژنتیک نیاز داشته باشند؟
سابقه خانوادگی قوی سرطان پستان، تخمدان، لوزالمعده یا پروستات، ابتلا در سن پایین یا چند مورد سرطان مرتبط در بستگان می‌تواند مطرح‌کننده سندرم‌های ارثی مانند BRCA باشد. در چنین شرایطی مشاوره ژنتیک و برنامه مراقبتی اختصاصی ممکن است لازم باشد.
سرطان آندومتر چگونه زود تشخیص داده می‌شود؟
برای زنان بدون علامت و با خطر متوسط، غربالگری روتین سرطان آندومتر وجود ندارد. مهم‌ترین نکته توجه به علامت هشدار است: خونریزی پس از یائسگی باید همیشه بررسی شود. خونریزی غیرعادی پیش از یائسگی نیز بسته به سن و عوامل خطر ممکن است نیازمند ارزیابی باشد.
علائم هشدار مهم
- خونریزی پس از یائسگی
- خونریزی غیرعادی بین پریودها
- نفخ یا افزایش اندازه شکم که پایدار است
- درد یا فشار لگنی پایدار
- احساس سیری زودرس یا کاهش اشتها بدون علت مشخص
- ضایعه، زخم یا خارش مداوم در ناحیه ولو
وجود این علائم به معنی سرطان نیست، اما اگر جدید، مداوم یا رو به تشدید باشند باید بررسی شوند.
آیا سونوگرافی سالانه برای همه لازم است؟
خیر. سونوگرافی ابزار تشخیصی مهمی است اما جایگزین برنامه غربالگری مبتنی بر شواهد نیست. انجام آزمایش یا تصویربرداری بدون اندیکاسیون می‌تواند یافته‌های تصادفی و اضطراب یا اقدامات اضافی ایجاد کند.
پس از هیسترکتومی چه می‌شود؟
نیاز به ادامه غربالگری دهانه رحم به علت هیسترکتومی، وجود یا عدم وجود دهانه رحم و سابقه ضایعات پیش‌سرطانی یا سرطان بستگی دارد. تصمیم باید بر اساس پرونده پزشکی گرفته شود.
جمع‌بندی
مؤثرترین برنامه پیشگیری شامل غربالگری مناسب دهانه رحم، واکسیناسیون HPV در افراد واجد شرایط، توجه به علائم هشدار و ارزیابی خطر خانوادگی است. غربالگری بی‌هدف و یکسان برای همه سرطان‌های زنان توصیه نمی‌شود.
منابع معتبر
- National Cancer Institute (NCI) – Cervical, Ovarian and Endometrial Cancer Screening
- American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) – Cervical Cancer Screening
مطالب مرتبط
بازبینی پزشکی: دکتر فاطمه آقاجان‌زاده، جراح و متخصص زنان و زایمان.