دکتر فاطمه آقاجان‌زاده، متخصص زنان و زایمان
دکتر فاطمه آقاجان‌زاده

راهنمای آموزشی سلامت زنان • نسخه مستقل برای بازبینی

انتقال خون در بارداری و زایمان؛ ضرورت، رضایت و مراقبت

انتقال خون برای هر کم‌خونی لازم نیست، اما در خون‌ریزی شدید یا شرایط خاص می‌تواند نجات‌بخش باشد. تصمیم فقط بر یک عدد هموگلوبین تکیه ندارد؛ وضعیت عمومی، علائم، خون‌ریزی و گزینه‌های دیگر مهم‌اند. پرسیدن درباره ضرورت، سود، خطر و جایگزین‌ها بخشی از تصمیم آگاهانه است. [۱، ۳، ۴]

تصویر آموزشی ساخته‌شده از کیسه نمادین فرآورده خونی، دستبند شناسایی و پوشه رضایت در محیط فرضی؛ روش واقعی نگهداری یا تزریق نیست
تصویر آموزشی ساخته‌شده از کیسه نمادین فرآورده خونی، دستبند شناسایی و پوشه رضایت در محیط فرضی؛ روش واقعی نگهداری یا تزریق نیست. تصویر مفهومی تولیدشده با هوش مصنوعی است.

انتقال خون با تزریق آهن فرق دارد

گلبول قرمز به حمل اکسیژن کمک می‌کند؛ پلاکت و برخی فرآورده‌های پلاسما برای مشکلات انعقاد به‌کار می‌روند. آهن خوراکی یا وریدی به ساخت خون کمک می‌کند و همان فرآورده خونی نیست. در خون‌ریزی تهدیدکننده زندگی، آهن جایگزین فوری خون ازدست‌رفته نمی‌شود. نوع فرآورده را تیم بیمارستان بر اساس نیاز واقعی انتخاب می‌کند. [۱، ۲، ۳]

چه زمانی در بارداری یا پس از زایمان مطرح می‌شود؟

خون‌ریزی شدید در بارداری، هنگام زایمان یا پس از آن، کم‌خونی شدید همراه علائم و برخی بیماری‌های خونی می‌توانند ضرورت ایجاد کنند. وقتی خون‌ریزی متوقف شده و وضعیت پایدار است، فرصت مقایسه گزینه‌ها بیشتر است؛ در خون‌ریزی فعال، تأخیر خطرناک می‌تواند باشد. هیچ عدد واحدی را برای همه بارداری‌ها به‌عنوان دستور قطعی تزریق یا عدم تزریق به‌کار نبرید. [۱، ۳]

چه جایگزین‌هایی ممکن است مناسب باشند؟

در کمبود آهن و وضعیت پایدار، درمان علت و آهن خوراکی یا وریدی ممکن است مناسب باشد. در بعضی جراحی‌ها بازگرداندن خون خود فرد با تجهیزات ویژه یا داروی کاهش خون‌ریزی مطرح است. مناسب‌بودن و دسترسی این روش‌ها به شرایط مرکز و علت نیاز وابسته‌اند؛ همه آن‌ها همیشه ممکن نیستند و بعضی هم‌زمان با انتقال خون استفاده می‌شوند. کم‌خونی را پیش از زایمان پیگیری کنید تا برنامه آماده باشد. [۱، ۳]

رضایت آگاهانه چه گفت‌وگویی می‌خواهد؟

بپرسید: چرا اکنون این فرآورده لازم است؟ اگر دریافت نکنم چه پیامدی محتمل است؟ چه جایگزینی در شرایط من عملی است؟ خطرهای مهم و برنامه پایش چیست؟ ترجیح‌ها و نگرانی‌های شخصی را زودتر مطرح کنید. راهنمای SaBTO در ۲۰۲۵ بر گفت‌وگوی فعال و ثبت تصمیم تأکید دارد؛ امضا جای توضیح قابل‌فهم را نمی‌گیرد. جزئیات قانونی رضایت و وضعیت اضطراری باید مطابق مقررات محل درمان تعیین شوند، نه عیناً بر اساس قانون بریتانیا. [۴]

پیش از شروع چه اطلاعاتی را بگوییم؟

سابقه انتقال خون، واکنش قبلی، کارت آنتی‌بادی یا نیاز به فرآورده خاص را به تیم بدهید. گروه خون و سازگاری آزمایش می‌شوند و تأیید مشخصات هویتی در نمونه‌گیری و پیش از تزریق برای پیشگیری از خطا مهم است. اگر نام یا مشخصات دستبند درست نیست، همان لحظه اطلاع دهید. در فوریت شدید، روش تأمین فرآورده با پروتکل اورژانسی بیمارستان تنظیم می‌شود. [۲، ۳]

کارت مستقل پرسش‌های بیمار درباره انتقال خون؛ تصمیم و پایش ایمن؛ هر هموگلوبین پایین یعنی باید خون بگیرم؟؛ اگر انتقال در وضعیت اضطراری انجام شد، بعداً توضیح لازم نیست؟؛ آهن وریدی همان خون است؟
کارت مستقل پرسش‌های بیمار درباره انتقال خون؛ تصمیم و پایش ایمن؛ هر هموگلوبین پایین یعنی باید خون بگیرم؟؛ اگر انتقال در وضعیت اضطراری انجام شد، بعداً توضیح لازم نیست؟؛ آهن وریدی همان خون است؟. تصویر آموزشی مفهومی.

حین دریافت خون چه اتفاقی می‌افتد؟

فرآورده از مسیر وریدی در بیمارستان داده می‌شود و نبض، فشار و دما پایش می‌شوند. مدت به نوع و مقدار فرآورده و فوریت وابسته است؛ یک زمان ثابت برای همه وعده داده نمی‌شود. تب، لرز، خارش تازه، بثورات، درد قفسه سینه یا پشت و تنگی نفس را فوراً به کارکنان بگویید. خودتان سرعت جریان یا تجهیزات را تغییر ندهید؛ بررسی و درمان واکنش وظیفه تیم است. [۲، ۳]

خطرها صفر نیستند

واکنش حساسیتی، ناسازگاری، اضافه‌بار گردش خون و انتقال عفونت از خطرهای قابل بررسی‌اند. غربالگری و تطبیق برای کاهش خطر انجام می‌شوند، اما «کاملاً بدون خطر» تعبیر درستی نیست. آمار خطر یا محدودیت اهدای خون بریتانیا را برای ایران تعمیم ندهید. اگر سابقه بیماری قلبی، کلیوی یا مشکل قبلی تزریق دارید، بگویید تا پایش و برنامه متناسب تنظیم شوند. [۲، ۳؛ تطبیق فردی]

پس از ترخیص چه چیزی را پیگیری کنیم؟

در برگه ترخیص، علت و نوع فرآورده، واکنش احتمالی و برنامه درمان کم‌خونی مشخص باشد. بپرسید آزمایش بعدی و مسئول پیگیری چه کسی است. تب، زردی، ادرار تیره یا کم، درد پشت یا حال عمومی بد پس از انتقال نیازمند تماس سریع درمانی‌اند؛ بگویید اخیراً خون گرفته‌اید. تنگی نفس شدید، تورم گلو یا درد قفسه سینه اقدام اورژانسی می‌خواهند. واکنش همیشه همان لحظه شروع نمی‌شود. [۲، ۳]

پرسش‌های رایج

هر هموگلوبین پایین یعنی باید خون بگیرم؟

خیر؛ علت، علائم، خون‌ریزی و وضعیت پایدار یا ناپایدار تصمیم را تغییر می‌دهند. [۱، ۳]

اگر انتقال در وضعیت اضطراری انجام شد، بعداً توضیح لازم نیست؟

باید علت و آنچه دریافت شده در فرصت مناسب توضیح داده و مستند شود؛ درباره پرسش‌های باقی‌مانده گفت‌وگو کنید. [۳، ۴]

آهن وریدی همان خون است؟

خیر؛ کاربرد و سرعت اثر آن متفاوت است و جایگزین همیشگی انتقال خون نیست. [۱، ۳]

مطالعه مرتبط

منابع

شماره منبع کنار متن آمده است. تاریخ بررسی دسترسی: ۳ نوامبر ۲۰۲۶. توصیه خارجی عین برنامه اجرایی ایران نیست؛ امکانات، نسخه و پیگیری باید با تیم درمان محلی تطبیق داده شوند.

  1. RCOG — Blood transfusion, pregnancy and birthتاریخ نسخه: live page checked 2026-11-03; historical patient material, no new 2025 clinical edition claimed
  2. NHS — Blood transfusionتاریخ نسخه: 2025-01-16
  3. JPAC — UK Blood Transfusion Services — Receiving a blood transfusion — screen reader leafletتاریخ نسخه: revision date not verified; accessed 2026-11-03
  4. SaBTO / UK Department of Health and Social Care — Patient consent and shared decision-making for blood transfusionتاریخ نسخه: approved 2025-06-04; updated 2025-11-27

این راهنما برای آموزش است؛ تشخیص و درمان فردی با معاینه و ارزیابی پرونده انجام می‌شود.

هماهنگی مراجعه

اگر برای انتقال خون برنامه‌ریزی‌شده یا پیگیری پس از زایمان پرسش دارید، خلاصه ترخیص و آزمایش‌ها را برای ویزیت همراه بیاورید. برای هماهنگی مراجعه در شهریار، اندیشه یا تهران/ونک از واتساپ یا راهنمای رسمی استفاده کنید و مرکز مناسب را با پذیرش مشخص کنید. خون‌ریزی شدید یا علائم واکنش به خون نیازمند اقدام فوری بیمارستانی است.