دانشنامه سلامت زنان

بارداری با دیابت نوع ۱ یا ۲؛ برنامه پیش از اقدام و مراقبت مادر و نوزاد

بارداری سالم با دیابت نوع ۱ یا ۲ امکان‌پذیر است؟

بله؛ بسیاری از زنان مبتلا به دیابت نوع ۱ یا نوع ۲ با برنامه‌ریزی پیش از بارداری، مراقبت منظم و تنظیم مناسب درمان، بارداری و نوزاد سالمی دارند. در عین حال قند بالا در زمان شکل‌گیری اندام‌های جنین می‌تواند خطر بعضی ناهنجاری‌ها، سقط، پره‌اکلامپسی، زایمان زودرس و مشکلات رشد را افزایش دهد. این خطرها به معنای وقوع حتمی عارضه نیستند و با مراقبت مناسب قابل کاهش‌اند. هدف، تصمیم آگاهانه و آرام، نه ترساندن یا سرزنش بیمار است. [۱،۲،۳]

اگر همین حالا تست بارداری مثبت شده، برای تشکیل پرونده و هماهنگی زودهنگام متخصص زنان و تیم دیابت اقدام کنید؛ تا هفته‌های معمول غربالگری دیابت بارداری صبر نکنید. انسولین یا سایر داروها را خودسرانه قطع نکنید. [۱،۲]

تفاوت دیابت نوع ۱، نوع ۲ و دیابت بارداری چیست؟

در دیابت نوع ۱ بدن انسولین کافی تولید نمی‌کند؛ انسولین برای ادامه زندگی ضروری است و قطع آن، به‌ویژه هنگام بیماری، می‌تواند خطرناک باشد. در دیابت نوع ۲ مقاومت به انسولین و اختلال ترشح آن مطرح است؛ علاوه بر برنامه قند، ارزیابی فشارخون، وزن، کلیه و داروهای همراه اهمیت ویژه دارد. دیابت بارداری معمولاً در جریان بارداری تشخیص داده می‌شود و مسیر تشخیص و پیگیری پس از زایمان آن متفاوت است؛ هرچند برخی اصول تغذیه و پایش مشترک‌اند. [۱،۲]

این راهنما مخصوص افرادی است که پیش از بارداری دیابت نوع ۱ یا ۲ داشته‌اند. برای تشخیص تازه دیابت بارداری، از مقاله مستقل دیابت بارداری استفاده کنید.

چک‌لیست پیش از اقدام به بارداری

بهتر است پیش از قطع روش پیشگیری، یک ویزیت مشترک یا هماهنگ با متخصص دیابت و زنان انجام شود. برنامه معمول شامل این موارد است: [۱،۲،۳]

  • HbA1c و الگوی قند: بررسی آزمایش اخیر و ثبت قندهای ناشتا، پیش از غذا و پس از غذا یا گزارش CGM؛ پرسش درباره افت قند شدید و ناآگاهی از افت قند.
  • چشم: معاینه شبکیه از نظر رتینوپاتی؛ در صورت وجود آسیب چشمی، کنترل سریع قند باید با هماهنگی چشم‌پزشک انجام شود.
  • کلیه: کراتینین، وضعیت عملکرد کلیه و آلبومین ادرار؛ در بیماری کلیوی ممکن است پیگیری تخصصی لازم باشد.
  • فشارخون و بیماری‌های همراه: بررسی فشارخون، قلب و عروق، تیروئید در موارد مناسب، سابقه بارداری و وزن.
  • تمام داروها و مکمل‌ها: داروهای قند، فشارخون، چربی، کاهش وزن، داروهای بدون نسخه و گیاهی را همراه داشته باشید.
  • برنامه ایمنی: روش برخورد با افت قند، کتون بالا، روزهای بیماری، شماره تماس ضروری و مسیر مراجعه اورژانسی را مکتوب کنید.

در صورت مناسب نبودن کنترل قند یا نیاز به تغییر دارو، برنامه‌ریزی برای بارداری و پیشگیری مطمئن تا زمان رسیدن به شرایط مناسب موضوع گفت‌وگو با پزشک است، نه تصمیمی برای خوددرمانی. [۱،۲]

HbA1c و هدف قند خون پیش از بارداری و در بارداری

راهنمای ADA 2026 پیشنهاد می‌کند HbA1c پیش از لقاح ترجیحاً کمتر از ۶٫۵٪ باشد، مشروط بر اینکه بدون افت قند خطرناک قابل دستیابی باشد. NICE نیز رسیدن به سطح کمتر از ۶٫۵٪ را در صورت ایمن بودن توصیه می‌کند و برای HbA1c بالاتر از ۱۰٪ به‌طور جدی توصیه می‌کند اقدام به بارداری تا بهبود کنترل قند به تعویق افتد. این اعداد باید با وضعیت فرد، به‌ویژه سابقه افت قند شدید، تفسیر شوند. [۱،۲]

نمونه اهداف رایج بارداری در ADA 2026؛ هدف فردی را تیم درمان تعیین می‌کند.
شاخص هدف متداول
قند ناشتا کمتر از ۹۵ mg/dL
یک ساعت پس از شروع غذا کمتر از ۱۴۰ mg/dL
یا دو ساعت پس از شروع غذا کمتر از ۱۲۰ mg/dL
HbA1c در بارداری ترجیحاً کمتر از ۶٪ در صورت ایمنی؛ گاهی هدف کمتر از ۷٪ برای پیشگیری از افت قند مهم‌تر است

هدف‌ها نباید باعث افت قند مکرر شوند. در طول بارداری HbA1c به‌دلیل تغییرات گلبول‌های قرمز محدودیت دارد و به‌جای ثبت روزانه قند یا CGM نیست. در راهنماها برای برخی آستانه‌ها اختلاف جزئی وجود دارد (مثلاً هدف دو ساعت پس از غذا در NICE متفاوت است)؛ نسخه شخصی شما بر اساس یک برنامه منسجم تنظیم می‌شود. [۱،۲]

انسولین، متفورمین و داروهایی که پیش از بارداری باید بازبینی شوند

انسولین درمان ضروری دیابت نوع ۱ و در توصیه ADA داروی ترجیحی برای دیابت نوع ۲ در بارداری است. نوع انسولین، روش تزریق یا پمپ و دوز آن از روی قندهای واقعی و شرایط بیمار تنظیم می‌شود؛ هیچ دوز عمومی برای همه وجود ندارد. درباره متفورمین راهنماها یکسان نیستند: NICE در شرایط انتخاب‌شده، وقتی منفعت کنترل قند بر خطر احتمالی می‌چربد، ادامه یا استفاده از متفورمین را قابل بررسی می‌داند؛ اما ADA 2026 آن را درمان خط اول دیابت در بارداری نمی‌داند، زیرا از جفت عبور می‌کند و درباره برخی پیامدهای بلندمدت کودک عدم قطعیت باقی است. تصمیم باید فردی و با پزشک باشد. [۱،۲،۵]

داروهای گروه GLP-1 مانند سماگلوتاید و داروهای دوگانه مانند تیرزپاتاید باید پیش از بارداری و با برنامه جایگزین و کنترل قند بازبینی و قطع شوند؛ زمان‌بندی به فرآورده و توصیه معتبر آن بستگی دارد. مهارکننده‌های ACE، داروهای ARB و بسیاری از داروهای کاهش چربی نیز به بررسی و معمولاً تغییر پیش از بارداری نیاز دارند. ممکن است جایگزینی بعضی داروها زمان ببرد. هیچ دارویی را خودسرانه قطع، شروع یا تعویض نکنید. [۱]

اگر درباره داروهای کاهش وزن سؤال دارید، راهنمای اختصاصی سماگلوتاید و تیرزپاتاید را هم بخوانید؛ اینجا فهرست داروهای بارداری به‌صورت نسخه تجویزی ارائه نمی‌شود.

اسیدفولیک، مکمل‌ها و پیشگیری از پره‌اکلامپسی

دریافت اسیدفولیک پیش از بارداری مهم است. NICE و UKTIS برای زنان دارای دیابت پیش از بارداری ۵ میلی‌گرم اسیدفولیک روزانه تا پایان هفته ۱۲ را توصیه می‌کنند، در حالی که توصیه معمول مکمل پیش از بارداری در فهرست ADA برای عموم افراد ۴۰۰ تا ۸۰۰ میکروگرم است. بنابراین دوز مناسب را با پزشک و بر اساس بیماری و دستورالعمل مورد استفاده مشخص کنید؛ ۵ میلی‌گرم دوز بالاتری است و نباید خودسرانه مصرف شود. مکمل‌ها جای تنظیم قند را نمی‌گیرند. [۱،۲،۵]

به‌دلیل افزایش خطر پره‌اکلامپسی در دیابت نوع ۱ و ۲، پزشک ممکن است آسپرین با دوز پایین از هفته ۱۲ تا ۱۶ تجویز کند. زمان، مقدار و منع مصرف باید توسط متخصص تعیین شوند؛ بیمار نباید آسپرین را فقط با خواندن مقاله شروع کند. فشارخون و نشانه‌های هشدار نیز در مراقبت منظم بررسی می‌شوند. [۱]

تفاوت مراقبت عملی در دیابت نوع ۱ و نوع ۲

در نوع ۱ توجه ویژه به افت قند (به‌خصوص سه‌ماهه اول)، تأمین پیوسته انسولین، سالم بودن پمپ یا قلم، دسترسی به کتون‌سنج و برنامه روزهای بیماری اهمیت دارد. فرد و همراهش باید نشانه افت شدید قند را بشناسند و برای موقعیت اضطراری برنامه داشته باشند. در نوع ۲ توجه به داروهای خوراکی یا تزریقی قبلی، بیماری کلیه، فشارخون و سایر بیماری‌های همراه پررنگ‌تر است و ممکن است برای رسیدن به هدف قند به انسولین نیاز شود. هیچ‌یک از این دو نوع را نباید کم‌خطر یا پرخطرِ مطلق دانست؛ وضعیت فعلی بیمار تعیین‌کننده است. [۱،۲،۵]

پایش روزانه، CGM، تغذیه و فعالیت

پایش منظم قند ناشتا، پیش از غذا و پس از غذا به تیم درمان کمک می‌کند تغییر نیاز انسولین را ببیند. CGM یا حسگر پایش مداوم قند در ADA 2026 برای بارداری همراه دیابت نوع ۱ توصیه شده و در انواع دیگر نیز ممکن است سودمند باشد. در نوع ۱، محدوده هدف حسگر در بارداری معمولاً ۶۳ تا ۱۴۰ mg/dL و زمان مطلوب در این محدوده بیش از ۷۰٪ است؛ این درصد را نمی‌توان بدون ارزیابی به همه افراد مبتلا به نوع ۲ تعمیم داد. وقتی علائم با عدد حسگر سازگار نیست یا پس از درمان افت قند، اندازه‌گیری انگشتی ممکن است ضروری باشد. [۱]

تغذیه باید نیاز انرژی و مواد مغذی مادر و جنین را تأمین کند؛ حذف شدید کربوهیدرات، گرسنگی طولانی و رژیم کتوژنیک بدون تجویز راه‌حل ایمنی نیستند. تقسیم وعده‌ها، انتخاب غلات سبوس‌دار، حبوبات، سبزی‌ها و منابع پروتئینی مناسب و آموزش اندازه سهم کربوهیدرات با کارشناس تغذیه مفید است. فعالیت بدنی متناسب با وضعیت بارداری و توصیه پزشک، و خواب کافی، مکمل درمان‌اند نه جایگزین دارو. [۱،۳]

روزهای بیماری، کنترل کتون و علائم اورژانسی

در تب، عفونت، استفراغ یا ناتوانی در خوردن، قند خون می‌تواند غیرقابل‌پیش‌بینی شود. به‌ویژه در دیابت نوع ۱ باید از قبل بدانید چه زمانی کتون خون را اندازه بگیرید، با چه کسی تماس بگیرید و به کدام مرکز مراجعه کنید. در بارداری، کتواسیدوز دیابتی (DKA) گاهی حتی با قندی نه‌چندان بالا رخ می‌دهد و به ارزیابی فوری در بیمارستان نیاز دارد؛ نتیجه اندازه‌گیری کتون و وضعیت بالینی را جدی بگیرید. در نوع ۲ نیز قند بالا همراه بیماری یا بدحالی نیازمند مشورت فوری است. [۱،۲]

مراجعه فوری به اورژانس: استفراغ مداوم و ناتوانی در نگه‌داشتن مایعات، درد شکم همراه بدحالی، تنفس تند یا غیرعادی، خواب‌آلودگی یا گیجی، کتون بالا طبق برنامه درمانی، افت قند شدید، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری. در فرد بیهوش هیچ خوراکی یا نوشیدنی در دهان نگذارید و فوراً از اورژانس کمک بخواهید. در افت قند فرد هوشیار که توان بلع دارد، از برنامه درمان افت قندِ از پیش آموزش‌داده‌شده و در صورت تجویز، داروی نجات مانند گلوکاگون استفاده کنید. هیچ‌گاه برای علائم اضطراری منتظر پاسخ واتساپ مطب نمانید. [۱،۲]

مراقبت مادر در سه‌ماهه‌های بارداری

از همان ابتدای بارداری، ویزیت و ارتباط منظم تیم زنان و دیابت برای بازبینی قند، انسولین یا سایر درمان‌ها، فشارخون، وزن و علائم جدید لازم است. NICE در الگوی مراقبت خود تماس با تیم مشترک هر ۱ تا ۲ هفته را پیشنهاد می‌کند؛ برنامه واقعی ممکن است با امکانات و خطرهای فردی تفاوت کند. [۲]

  • سه‌ماهه اول: بررسی سریع داروهای قبلی، HbA1c و قندهای روزانه، عملکرد کلیه و ارزیابی شبکیه؛ دقت بیشتر برای افت قند، تهوع و دریافت غذا.
  • سه‌ماهه دوم: ادامه پایش فشارخون، قند و عملکرد ارگان‌ها؛ اگر در معاینه اول رتینوپاتی دیده شده باشد، NICE معاینه چشم اضافه در هفته‌های ۱۶ تا ۲۰ را توصیه می‌کند.
  • سه‌ماهه سوم: بازبینی مکرر الگوی قند و نیاز دارویی، توجه به رشد جنین، نشانه‌های پره‌اکلامپسی و تهیه برنامه زایمان و مراقبت بعد از آن. NICE معاینه شبکیه را حدود هفته ۲۸ هم پیشنهاد می‌کند.

دردسرهای مالی یا دسترسی به حسگر، نوار قند یا متخصص را به تیم درمان اطلاع دهید تا روش مراقبت قابل‌اجرا انتخاب شود. [۱،۲،۳]

سونوگرافی و پایش رشد و سلامت جنین

برای دیابت شناخته‌شده پیش از بارداری، علاوه بر ارزیابی‌های معمول بارداری، بررسی دقیق آناتومی و رشد جنین برنامه‌ریزی می‌شود. به‌عنوان نمونه از مسیر NICE، تعیین سن بارداری و زنده‌بودن جنین در هفته‌های ۷ تا ۹، سونوگرافی آناتومی شامل بررسی دقیق ساختار قلب حدود هفته ۲۰، و بررسی رشد و مایع آمنیوتیک در هفته‌های ۲۸، ۳۲ و ۳۶ مطرح است. برحسب یافته‌ها ممکن است اکوکاردیوگرافی جنین یا آزمون‌های بیشتر سلامت جنین درخواست شود. [۲]

پایش جنین برای شناسایی به‌موقع رشد بیش از حد یا کمتر از انتظار، تغییر مایع آمنیوتیک و مشکلات احتمالی است؛ هر سونوگرافی اضافه‌ای به معنی خطر قطعی نیست. تعداد و زمان آزمون‌ها را سن حاملگی، کنترل قند، فشارخون، مشکلات کلیه، سابقه بارداری و یافته‌های خود جنین تعیین می‌کند. [۱،۲]

انتخاب زمان و روش زایمان

دیابت پیش از بارداری به‌تنهایی به معنای سزارین اجباری نیست. اندازه و وضعیت جنین، کنترل قند، سابقه زایمان، وضعیت مادر و شرایط بیمارستان در تصمیم مشترک مؤثرند. NICE در پروتکل خود برای دیابت نوع ۱ یا ۲، برنامه‌ریزی زایمان بین هفته ۳۷ و ۳۸ هفته و ۶ روز را مطرح می‌کند؛ اما این بازه قانون ثابت همه کشورها و همه بیماران نیست و در ایران باید بر مبنای ارزیابی فردی و امکانات مرکز تصمیم گرفت. [۲]

در زمان زایمان معمولاً قند مادر مرتب کنترل می‌شود و تیم درمان ممکن است برنامه انسولین و مایعات را تغییر دهد. بهتر است از قبل درباره حضور تیم نوزاد، نحوه پایش قند، روش تغذیه و احتمال نیاز به بستری نوزاد پرسش کنید. [۱،۲]

مراقبت نوزاد پس از تولد و شیردهی

نوزاد مادر مبتلا به دیابت ممکن است در ساعت‌های نخست بیشتر در معرض افت قند خون و گاهی مشکلات تنفسی یا زردی باشد؛ این موارد قابل پایش و درمان‌اند. NICE پایش قند نوزاد را معمولاً در ۲ تا ۴ ساعت بعد از تولد توصیه می‌کند. آغاز تغذیه زودهنگام، در صورت امکان بالینی، و ارزیابی تیم نوزاد اهمیت دارد. نوزاد صرفاً به علت دیابت مادر الزاماً به بخش مراقبت ویژه منتقل نمی‌شود. [۲]

شیردهی اغلب امکان‌پذیر و مطلوب است. نیاز انسولین مادر بعد از زایمان معمولاً سریع کاهش می‌یابد و شیردهی می‌تواند احتمال افت قند را بالا ببرد؛ بهتر است برنامه کنترل قند، تنظیم دوز به‌دست تیم درمان و دسترسی به میان‌وعده از قبل مشخص باشد. درباره سازگاری داروهای مورد استفاده با شیردهی به‌صورت اختصاصی مشورت کنید. [۱،۲]

پیگیری مادر پس از زایمان و آمادگی برای بارداری بعدی

برای فردی که پیش از بارداری دیابت نوع ۱ یا ۲ داشته است، دیابت با تولد نوزاد «تمام» نمی‌شود؛ پیگیری منظم دیابت، چشم، کلیه، فشارخون و داروها ادامه دارد. دوز انسولین باید پس از زایمان دوباره با اندازه‌گیری واقعی قند تنظیم شود. برنامه پیشگیری از بارداری، سلامت روان، استراحت و حمایت خانواده نیز بخشی از مراقبت است. در صورت برنامه‌ریزی بارداری بعدی، بهتر است فرایند ارزیابی پیش از اقدام تکرار شود. [۱،۲،۳]

پرسش‌های پرتکرار بیماران

پاسخ‌ها برای آگاهی عمومی‌اند و جای ویزیت یا برنامه دارویی شخصی را نمی‌گیرند. [۱،۲]

آیا با دیابت نوع ۱ یا ۲ می‌توانم فرزند سالم داشته باشم؟

بله، این امکان وجود دارد. آماده‌سازی پیش از بارداری، تنظیم قند و پیگیری منظم شانس نتیجه مطلوب را بیشتر می‌کند؛ خطر صفر نمی‌شود.

HbA1c چند باشد تا برای بارداری اقدام کنم؟

ADA 2026 هدف ترجیحی کمتر از ۶٫۵ درصد را، تنها در صورت دستیابی بدون افت قند خطرناک، مطرح می‌کند. وضعیت شخصی و عوارض دیابت باید بررسی شوند.

اگر ناخواسته باردار شدم و قندم بالا بود چه کنم؟

برای ارزیابی زودهنگام با تیم درمان تماس بگیرید، اندازه‌گیری قند را ادامه دهید و دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ منتظر نوبت معمول غربالگری نباشید.

تفاوت دیابت بارداری با دیابت از قبل چیست؟

در دیابت نوع ۱ یا ۲ بیماری از پیش وجود داشته و ارزیابی عوارض و داروها باید از قبل یا ابتدای بارداری انجام شود. دیابت بارداری غالباً در جریان بارداری شناسایی می‌شود و مراقبت پس از تولد آن متفاوت است.

آیا انسولین برای جنین خطرناک است؟

انسولین درمان اصلی دیابت نوع ۱ و درمان ترجیحی بسیاری از بیماران نوع ۲ در بارداری است؛ دوز و نوع آن با پزشک تنظیم می‌شود.

آیا می‌توانم متفورمین را ادامه دهم؟

بسته به شرایط، ممکن است پزشک آن را ادامه دهد یا با درمان دیگری جایگزین کند. ADA آن را خط اول نمی‌داند و NICE در برخی شرایط استفاده از آن را قابل بررسی می‌شمارد.

آیا باید مکمل اسیدفولیک بیشتری بخورم؟

NICE برای دیابت پیش از بارداری دوز ۵ میلی‌گرم روزانه تا ۱۲ هفته را توصیه می‌کند؛ این دوز بالاست و درباره نسخه و زمان مصرف باید با پزشک تصمیم بگیرید.

آیا CGM برای همه اجباری است؟

ADA 2026 برای زنان باردار مبتلا به نوع ۱ توصیه مثبت دارد. برای نوع ۲ تصمیم به امکانات، ترجیحات، کنترل قند و برنامه درمان وابسته است.

اگر حین بارداری استفراغ کنم چه کار کنم؟

اگر استفراغ مداوم، ناتوانی در نوشیدن، قند غیرقابل‌کنترل، کتون بالا یا بدحالی دارید، نیاز به ارزیابی فوری است. برای روزهای بیماری از قبل برنامه مکتوب بگیرید.

آیا به‌دلیل دیابت حتماً سزارین می‌شوم؟

خیر. نحوه زایمان به رشد و وضعیت جنین، سابقه زایمان، کنترل قند و شرایط مامایی وابسته است.

آیا نوزاد من بعد از تولد دیابت خواهد داشت؟

دیابت مادر به معنی دیابت قطعی نوزاد نیست. موضوع فوری پس از تولد معمولاً پایش افت قند نوزاد است؛ درباره خطرهای بلندمدت با پزشک کودک گفت‌وگو کنید.

آیا بعد از زایمان نیاز به انسولین همان مقدار قبلی دارم؟

معمولاً نیاز انسولین پس از زایمان کاهش پیدا می‌کند. مقدار دارو باید با پایش قند و نظر تیم درمان تنظیم شود.

آیا می‌توانم به نوزادم شیر بدهم؟

در بسیاری از موارد بله؛ برنامه میان‌وعده و پایش قند در شیردهی برای پیشگیری از افت قند مادر اهمیت دارد.

مطالعه مرتبط

منابع علمی و تاریخ بازبینی

منابع اصلی بررسی‌شده تا ۵ نوامبر ۲۰۲۶؛ شماره‌ها به ترتیب ارجاع در متن است. منابع از جمله ADA و NICE برای شرایط نظام سلامت ایران به تصمیم پزشک معالج و امکانات مرکز نیاز دارند.

  1. American Diabetes Association — Standards of Care in Diabetes—2026, Section 15: Management of Diabetes in Pregnancy (2026 (published 2025-12-08))
  2. NICE Guideline NG3 — Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period (2015 (amendments through 2020; surveillance review 2025-04-30))
  3. World Health Organization — WHO recommendations on care for women with diabetes during pregnancy (2025-11-14)
  4. ACOG Practice Bulletin No. 201 — Pregestational Diabetes Mellitus (2018-12 (reaffirmed 2025))
  5. UK Teratology Information Service — Diabetes and the Use of Insulin in Pregnancy (2026-03, Version 2)
  6. NHS — Diabetes and pregnancy (2024-05-28 (scheduled review 2027))

این متن آموزشی است و برای تشخیص، تنظیم انسولین یا تصمیم درباره دارو و زمان زایمان، ارزیابی فردی لازم است.

هماهنگی مراجعه

برای ارزیابی پیش از اقدام، بازبینی نتایج آزمایش‌ها یا هماهنگی ویزیت زنان در مراکز تأییدشده پروژه، می‌توانید از مسیرهای ارتباطی زیر استفاده کنید. در شرایط اورژانسی به اورژانس مراجعه کنید و منتظر پاسخ پیام نمانید.