درمان ناباروری
ناباروری قابل بررسی و درمان است؛ زمان شروع ارزیابی به سن، سابقه پزشکی و مدت تلاش برای بارداری بستگی دارد.
می توانید برای انجام مشاوره با دکتر آقاجان زاده تماس حاصل نمایید .
ناباروری چیست؟
به قلم دکتر فاطمه آقاجان‌زاده، متخصص زنان و زایمان
ناباروری معمولاً زمانی مطرح می‌شود که پس از ۱۲ ماه رابطه منظم بدون جلوگیری، بارداری رخ نداده باشد. در سن ۳۵ سال و بالاتر، ارزیابی معمولاً پس از ۶ ماه توصیه می‌شود و در سن بالاتر از ۴۰ سال یا در صورت وجود عامل خطر شناخته‌شده، بررسی می‌تواند زودتر آغاز شود.
ناباروری اولیه یعنی فرد پیش از این بارداری نداشته است؛ ناباروری ثانویه زمانی است که حداقل یک بارداری قبلی وجود داشته باشد. علت می‌تواند مربوط به زن، مرد، هر دو یا در برخی موارد بدون علت مشخص باشد؛ بنابراین ارزیابی زوج باید تا حد امکان به‌صورت هم‌زمان انجام شود.
چه زمانی برای بررسی ناباروری مراجعه کنیم؟
- زیر ۳۵ سال: اگر پس از ۱۲ ماه رابطه منظم بدون جلوگیری بارداری رخ نداده است.
- ۳۵ سال و بالاتر: اگر پس از حدود ۶ ماه بارداری رخ نداده است.
- بالاتر از ۴۰ سال: بهتر است ارزیابی بدون تأخیر طولانی آغاز شود.
در صورت پریودهای بسیار نامنظم یا قطع قاعدگی، سابقه اندومتریوز، عفونت یا جراحی لگن، آسیب شناخته‌شده لوله‌ها، شیمی‌درمانی/رادیوتراپی، مشکلات جنسی مؤثر بر رابطه یا عامل مردانه شناخته‌شده، بررسی می‌تواند زودتر شروع شود.
علت‌های شایع ناباروری
- اختلال تخمک‌گذاری: مانند PCOS، اختلالات تیروئید، افزایش پرولاکتین یا بعضی اختلالات هیپوتالاموسی.
- سن و کاهش ظرفیت باروری: سن زن یکی از مهم‌ترین عوامل پیش‌بینی باروری است و با افزایش سن تعداد و کیفیت تخمک‌ها کاهش می‌یابد.
- مشکلات لوله‌های فالوپ: انسداد یا آسیب ناشی از عفونت لگنی، جراحی یا هیدروسالپنکس.
- اندومتریوز: می‌تواند از راه‌های مختلف بر باروری اثر بگذارد.
- مشکلات رحم: برخی پولیپ‌ها، فیبروم‌ها، چسبندگی‌ها یا ناهنجاری‌های حفره رحم.
- عوامل مردانه: تعداد، حرکت یا شکل اسپرم و بعضی اختلالات تولید یا انتقال اسپرم.
- ناباروری بدون علت مشخص: گاهی پس از ارزیابی استاندارد علت واضحی پیدا نمی‌شود.
سیگار، مصرف بعضی مواد، وزن بسیار پایین یا بالا و برخی عوامل محیطی نیز می‌توانند بر باروری اثر بگذارند، اما نقش هر عامل باید در زمینه شرایط فردی تفسیر شود.
بررسی عامل مردانه در ناباروری
عامل مردانه بخش مهمی از ارزیابی ناباروری است و نباید به واریکوسل محدود شود. بررسی اولیه معمولاً با شرح‌حال، معاینه و آنالیز مایع منی انجام می‌شود و در صورت وجود یافته غیرطبیعی، ارزیابی تکمیلی توسط متخصص مربوطه انجام می‌گیرد.
چه بررسی‌هایی برای مرد انجام می‌شود؟
آنالیز مایع منی یکی از تست‌های اصلی و اولیه است و تعداد، حرکت و شکل اسپرم را ارزیابی می‌کند. تفسیر نتیجه باید بر اساس استاندارد آزمایشگاه و شرایط نمونه انجام شود؛ یک عدد منفرد به‌تنهایی تشخیص ناباروری نمی‌دهد.
اگر نتیجه غیرطبیعی باشد یا در شرح‌حال و معاینه نکته‌ای مطرح شود، ممکن است تکرار آزمایش، بررسی هورمونی، سونوگرافی، آزمایش‌های ژنتیک یا ارزیابی تخصصی اورولوژی/آندرولوژی لازم شود. بیوپسی بیضه یا بررسی‌های پیشرفته برای همه افراد به‌طور روتین انجام نمی‌شود.
واریکوسل فقط یکی از علل احتمالی است و تصمیم برای جراحی آن به معاینه، کیفیت اسپرم، شرایط زوج و نظر متخصص بستگی دارد.
آزمایش‌ها و بررسی‌های اصلی ناباروری
ارزیابی باید هدفمند و تا حد امکان با روش‌های کم‌تهاجمی شروع شود. همه تست‌ها برای همه افراد لازم نیستند.
- تخمک‌گذاری: شرح‌حال قاعدگی، و در صورت نامشخص بودن وضعیت تخمک‌گذاری، پروژسترون فاز لوتئال، کیت LH یا سونوگرافی می‌تواند کمک‌کننده باشد.
- رحم و تخمدان‌ها: سونوگرافی ترانس‌واژینال برای بررسی ساختار رحم، تخمدان و فولیکول‌ها.
- بازبودن لوله‌های فالوپ: HSG یا روش‌های مناسب دیگر برای بررسی بازبودن لوله‌ها.
- ذخیره تخمدان: AMH، شمارش فولیکول آنترال و در موارد لازم FSH/استرادیول می‌توانند برای برنامه‌ریزی درمان مفید باشند، اما به‌تنهایی توانایی باردارشدن طبیعی را تعیین نمی‌کنند.
- بررسی هورمونی انتخابی: مانند TSH و در شرایط مشخص پرولاکتین یا آندروژن‌ها.
- عامل مردانه: آنالیز مایع منی بهتر است هم‌زمان با ارزیابی زن انجام شود.
راهنمای عکس رنگی رحم (HSG) و راهنمای کیت تخمک‌گذاری را نیز ببینید.
روش‌های درمان ناباروری
درمان بر اساس علت، سن، مدت ناباروری، وضعیت تخمک‌گذاری و لوله‌ها، ذخیره تخمدان، کیفیت اسپرم و ترجیح زوج انتخاب می‌شود. یک روش واحد برای همه مناسب نیست.
القای تخمک‌گذاری
اگر مشکل اصلی تخمک‌گذاری باشد، ممکن است داروهایی مانند لتروزول، کلومیفن یا در شرایط منتخب گنادوتروپین‌ها استفاده شوند. نوع دارو و پایش درمان باید توسط پزشک تعیین شود، چون بعضی روش‌ها خطر چندقلویی یا تحریک بیش‌ازحد تخمدان دارند.
IUI یا تلقیح داخل رحمی
در IUI نمونه اسپرم آماده‌شده در زمان مناسب داخل رحم قرار می‌گیرد. این روش در بعضی موارد ناباروری بدون علت مشخص، اختلالات خفیف اسپرم یا شرایط منتخب دیگر استفاده می‌شود و گاهی همراه تحریک تخمک‌گذاری انجام می‌شود.
IVF یا لقاح آزمایشگاهی
در IVF تخمک‌ها پس از تحریک و برداشت، در آزمایشگاه با اسپرم لقاح داده می‌شوند و جنین مناسب به رحم منتقل می‌شود. شانس موفقیت عدد ثابتی برای همه نیست و به عواملی مانند سن، علت ناباروری، کیفیت جنین و سابقه درمان وابسته است.
در ناباروری بدون علت مشخص، ASRM برای بسیاری از زوج‌ها ابتدا چند چرخه تحریک تخمک‌گذاری با داروی خوراکی همراه IUI و در صورت عدم موفقیت، IVF را توصیه می‌کند؛ اما برنامه درمانی باید فردی باشد.
نقش جراحی در درمان ناباروری
جراحی برای همه افراد نابارور لازم نیست. در شرایط منتخب، درمان مشکلاتی مانند بعضی پولیپ‌ها یا فیبروم‌های داخل حفره رحم، چسبندگی رحم، اندومتریوز یا بیماری لوله‌ها می‌تواند بخشی از برنامه درمان باشد.
هیستروسکوپی
هیستروسکوپ از راه واژن و دهانه رحم وارد حفره رحم می‌شود و برای مشاهده یا درمان بعضی ضایعات داخل رحم مانند پولیپ، فیبروم زیرمخاطی یا چسبندگی کاربرد دارد.
لاپاراسکوپی
لاپاراسکوپ از برش‌های کوچک روی شکم وارد می‌شود، نه از واژن. این روش می‌تواند لگن، تخمدان‌ها، سطح خارجی رحم و لوله‌ها را بررسی کند و در برخی موارد اندومتریوز یا مشکلات لوله‌ای را درمان کند. لاپاراسکوپی به‌طور روتین فقط برای تشخیص ناباروری انجام نمی‌شود و معمولاً وقتی اندیکاسیون دیگری وجود دارد مطرح است.
نوع جراحی و تأثیر احتمالی آن بر باروری باید بر اساس محل ضایعه، شدت بیماری، سن و برنامه باروری فرد تصمیم‌گیری شود.
سوالات متداول درباره ناباروری
آیا IVF همیشه آخرین مرحله درمان است؟
خیر. در بعضی شرایط مانند آسیب شدید لوله‌ها، سن بالاتر، برخی عوامل مردانه یا شرایط خاص، IVF ممکن است زودتر مطرح شود. در شرایط دیگر درمان‌های ساده‌تر قبل از آن امتحان می‌شوند.
آیا AMH پایین یعنی بارداری طبیعی غیرممکن است؟
خیر. آزمایش‌های ذخیره تخمدان بیشتر برای پیش‌بینی پاسخ به تحریک تخمدان و برنامه‌ریزی درمان مفیدند و به‌تنهایی توانایی بارداری طبیعی را تعیین نمی‌کنند.
آیا فقط زن باید برای ناباروری بررسی شود؟
خیر. ارزیابی عامل مردانه باید هم‌زمان انجام شود و آنالیز مایع منی یکی از بررسی‌های اصلی است.
منابع معتبر پزشکی
- ACOG — Evaluating Infertility
- ACOG — Treating Infertility
- ASRM — Fertility evaluation of infertile women
- ASRM — Unexplained infertility treatment guideline
سرطان فرج در بارداری؛ بررسی ضایعه مقاوم و گزینه‌های مراقبت
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریسرطان فرج در بارداری؛ بررسی ضایعه مقاوم و گزینه‌های مراقبتسرطان فرج هم‌زمان با بارداری وضعیت نادری است که ممکن است به شکل ضایعه پوستی یا مخاطی مقاوم ظاهر شود. [...]
سرطان واژن هم‌زمان با بارداری؛ علائم، تشخیص و تصمیم‌گیری چندتخصصی
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریسرطان واژن هم‌زمان با بارداری؛ علائم، تشخیص و تصمیم‌گیری چندتخصصیسرطان واژن هنگام بارداری بسیار نادر است و وجود آن به معنی ایجاد سرطان توسط بارداری نیست. تشخیص و انتخاب [...]
پورفیری حاد متناوب در بارداری؛ حمله درد شکمی و علائم عصبی
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریپورفیری حاد متناوب در بارداری؛ حمله درد شکمی و علائم عصبیپورفیری حاد متناوب یک بیماری ژنتیکی نادر در مسیر ساخت هِم است که ممکن است با حملات شکمی و [...]
آفیبرینوژنمی مادرزادی در بارداری؛ خطر هم‌زمان خونریزی و لخته
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریآفیبرینوژنمی مادرزادی در بارداری؛ خطر هم‌زمان خونریزی و لختهآفیبرینوژنمی مادرزادی یک اختلال کمیاب ارثی است که در آن فیبرینوژن خون بسیار کم یا غایب است. برخلاف تصور ساده، این [...]
کمبود مادرزادی فاکتور ۱۳ در بارداری؛ سقط مکرر و خطر خونریزی
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریکمبود مادرزادی فاکتور ۱۳ در بارداری؛ سقط مکرر و خطر خونریزیکمبود شدید مادرزادی فاکتور XIII اختلال نادر انعقادی است که در آن لخته اولیه به‌خوبی پایدار نمی‌شود. ممکن است [...]
پمفیگوئید بارداری؛ خارش شدید و تاول خودایمنی
دانشنامه سلامت زنان | اختلالات نادر بارداریپمفیگوئید بارداری؛ خارش شدید و تاول خودایمنیپمفیگوئید بارداری یک بیماری خودایمنی پوستی نادر است که می‌تواند با خارش شدید و تاول ایجاد شود. نام تاریخی آن هرپس بارداری بوده، [...]
استرس، ورزش و تغذیه هنگام درمان ناباروری
استرس را علت قطعی شکست ندانیم
فشار مالی، انتظار نتیجه و توصیه‌های اطرافیان می‌توانند فرساینده باشند. کاهش استرس برای سلامت روان ارزش دارد، ولی به‌تنهایی بارداری را تضمین نمی‌کند. اگر درمان نتیجه نداده، این به معنی «خوب آرام نبودن» شما نیست. در صورت اختلال خواب، کار یا رابطه، دربارهٔ مشاور آشنا با ناباروری و حمایت مناسب پرس‌وجو کنید.
ورزش را با مرحلهٔ درمان هماهنگ کنیم
فعالیت متناسب می‌تواند به سلامت عمومی و حال روانی کمک کند. اما برنامهٔ پیش از درمان با زمان تحریک تخمدان یکسان نیست. دربارهٔ ورزش سنگین، حرکات پرجهش و بازگشت به فعالیت از مرکز دستور اختصاصی بگیرید؛ وجود درد یا نفخ قابل توجه را با ادامهٔ تمرین نادیده نگیرید.
رژیم و مکمل تضمینی وجود ندارد
غذای متنوع، خواب کافی و پرهیز از دخانیات بخشی از آمادگی‌اند؛ رژیم سخت، حذف گروه‌های غذایی و مکمل‌های گران را جای درمان علت نگذارید. تغییر شدید وزن یا کمبود انرژی می‌تواند چرخه را مختل کند. دارو، گیاه و مکمل‌های مصرفی هر دو نفر را به تیم درمان بگویید؛ دربارهٔ نیاز واقعی به مکمل و تداخل‌ها سؤال کنید. منابع: ASRM/ReproductiveFacts — Stress and infertility؛ Optimizing Natural Fertility؛ NICHD — Lifestyle and environmental factors in infertility.
تاریخ بررسی منابع این بخش: ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶
راهنماهای تکمیلی برای تصمیم دربارهٔ درمان ناباروری
مشاوره و دریافت نوبت
برای بررسی تخصصی و هماهنگی ویزیت با مطب دکتر فاطمه آقاجان‌زاده اقدام کنید. در شرایط اورژانسی منتظر نوبت عادی نمانید.
تکمیل راهنمای بالینی: تکمیل بررسی ناباروری؛ تفسیر FSH، LH و استرادیول
FSH و استرادیول پایه چه زمانی؟
ASRM در راهنمای ارزیابی ناباروری۲۰۲۶، اندازه‌گیری هم‌زمان FSH و استرادیول پایه را در روزهای دوم تا چهارم چرخه بیان می‌کند. این زمان برای بررسی پایه در فرد دارای چرخه است؛ قطع قاعدگی و شرایط ویژه ارزیابی متفاوت دارند. تاریخ شروع آخرین خونریزی و داروی هورمونی را به تیم بگویید.
چرا FSH طبیعی همیشه اطمینان‌بخش نیست؟
FSH بین چرخه‌ها و درون چرخه تغییر می‌کند و یک اندازه‌گیری محدودیت دارد. بالا بودن زودهنگام استرادیول ممکن است FSH را پایین بیاورد و تفسیر ظاهراً طبیعی ایجاد کند. استرادیول به‌تنهایی هم ابزار غربالگری ذخیره تخمدان نیست. بنابراین نتیجه را از عدد مرجع آزمایشگاه جدا نکنید و از پزشک بخواهید دو مقدار را در زمینه چرخه توضیح دهد.
آیا LH یا نسبت آن، PCOS را ثابت می‌کند؟
خیر؛ راهنمای بین‌المللی PCOS تشخیص را بر ترکیب معیارهای بالینی و بررسی علت‌های مشابه بنا می‌کند. نسبت LH به FSH به‌تنهایی در این الگوریتم تشخیص مستقل نیست. نامنظمی قاعدگی، نشانه‌های افزایش آندروژن و سایر بررسی‌های لازم باید در کنار هم ارزیابی شوند؛ عدد یک آزمایش جای این روند را نمی‌گیرد.
ذخیره تخمدان با کیفیت تخمک و شانس قطعی یکی نیست
ASRM تأکید می‌کند این آزمایش‌ها مکمل سن و تشخیص‌اند و برای تنظیم انتظار از پاسخ درمان استفاده می‌شوند. نتیجه ذخیره، حکم قطعی توان یا ناتوانی بارداری طبیعی نیست و نباید به‌تنهایی برای کنارگذاشتن فرد از درمان استفاده شود. برای خودتان احتمال ثابت از یک عدد اینترنتی نسازید.
تکمیل راهنمای بالینی: تکمیل ناباروری؛ برنامه باروری با HIV یا هپاتیت B و C
HIV ؛ سرکوب پایدار ویروس چه معنایی دارد؟
NIH پیش از اقدام، کنترل پایدار بار ویروسی و بررسی عفونت‌های تناسلی هر دو شریک را مطرح می‌کند. برای شرایط خاص یا ناباروری، نظر تخصصی لازم است. PrEP برای شریک بدون HIV می‌تواند موضوع گفت‌وگو باشد و انتخاب آن به خطر و ترجیح فرد وابسته است؛ این متن نسخه دارویی ایجاد نمی‌کند.
هپاتیتB؛ ایمنی شریک را بررسی کنیم
وضعیت عفونت و ایمنی شریک و واکسیناسیون در برنامه اهمیت دارد. ASRM برای شریک فاقد ایمنی، واکسیناسیون و بررسی پاسخ را مطرح می‌کند. این برنامه را به هپاتیتC تعمیم ندهید. وضعیت کبد و درمان فرد مبتلا و برنامه پیشگیری نوزاد باید با متخصص مربوط جدا هماهنگ شود.
هپاتیتC؛ درمان پیش از اقدام را مرور کنیم
هپاتیتC واکسن ندارد و درمان‌های ضدویروسی مستقیم می‌توانند در افراد مناسب به پاسخ پایدار برسند. ASRM ارجاع برای درمان پیش از اقدام طبیعی یا کمک‌باروری را توصیه می‌کند. زمان پایان درمان، تأیید پاسخ و زمان مجاز اقدام باید با متخصص تعیین شود؛ این متن فاصله ثابت برای همه داروها تعیین نمی‌کند.
آیا شست‌وشوی اسپرم برای همه اجباری است؟
منابع قدیمی‌ترِ درمان ناباروری درباره آماده‌سازی اسپرم توصیه‌هایی دارند. متن نمایه‌شده راهنمای مشترک BASHH/BHIVA ۲۰۲۶، شست‌وشوی روتین را در کنترل ویروسی لازم نمی‌داند و آن را برای شرایط منتخب مطرح می‌کند. انتخاب باید با مرکز باتجربه و پروتکل جاری باشد؛ در این پیشنهاد حکم یکسان برای همه یا تضمین دسترسی محلی صادر نمی‌شود. دسترسی کامل PDF برای بازبینی پزشک باز مانده است.